Berio's Alternatim: begin is het mooist

Concert: Koninklijk Concertgebouworkest en Swingle Singers o.l.v. Luciano Berio m.m.v. Paul Meyer (klarinet) en Christophe Desjardins (altviool). Berio: Quattro versioni originali della 'Ritirata notturna di Madrid' di L. Boccherini; Alternatim; Sinfonia. Gehoord: 16/5 Concertgebouw Amsterdam. Radio: 24/5 14 uur Avro Radio 4.

Vrijdagavond, op het vijfde concert in de premièreserie van het Koninklijk Concertgebouworkest dat geheel was gewijd aan een drietal composities van Luciano Berio, die zelf dirigeerde, zat ik op het balkon vóór de Hongaarse componist György Kurtág. Ik kon niet laten te vragen hoe hem Berio's nieuwe dubbelconcert Alternatim (wisselzangen) voor klarinet en altviool was bevallen. “Het begin!”, knikte hij. En dat vond ik ook: dat begin was Berio op zijn best, in heel dunne draden, eerst de klarinet en daarna (als een schaduw) de altviool, van een Kurtág-achtige intieme kwaliteit!

Ook in het verdere verloop waren de uitgedunde passages verreweg de boeiendste. In het begin klinkt Alternatim, dat een kwartier duurt, als herfstige muziek vol verstuivende windvlagen en vallende bladeren, die sierlijk verglijden, snel uitwaaierende figuraties monden uit in één lang aangehouden toon.

Helaas slibt de muziek geleidelijk te vaak dicht in een storm van overdadig krullende klankhopen, waarin zeker de altviool zich maar moeizaam weet staande te houden. Daardoor is Alternatim niet zo zeer een feest aan wisselzangen als wel één grote solozang voor de door Paul Meyer prachtig strak geblazen klarinet, die bleef hoorbaar.

Elegant glooiende lijnen zijn het handelsmerk van Berio, maar in zijn Sinfonia voor acht stemmen (vertolkt door The Swingle Singers) en orkest is er meer. Ook daar veelal een hectische gelaagdheid die echter in de gelijktijdig gedeclameerde en gezongen scènes heel intrigerend en verrassend uitpakt, ook na meermalen beluisteren. Die combinatie van spreken en zingen tekent ook Passaggio (1963), met de Sinfonia (1968-'69) absolute hoogtepunten uit die roerige tijd.

In Passaggio wordt het publiek gedwongen zijn passieve rol te overdenken in relatie tot de dramatische gebeurtenissen uit het leven van Rosa Luxemburg, en in de Sinfonia laten de Parijse Mei-Revolutie en de moord op Martin Luther King hun sporen na. Maar terwijl Passaggio één groot thema huldigt, werd de Sinfonia een veel minder eenduidig helder monument, getuige onderwerpen als een Braziliaanse ontstaansmythe over het water, een tekst van Beckett en een Frans eerbetoon aan de roos.

Spectaculair is een twintigtal muzikale citaten van Bach tot en met Berio zelf. Bijzonder is het Mahlercitaat, het Scherzo uit diens Tweede symfonie, waarin Mahler zichzelf weer citeert: het lied Des Antonius von Padua Fischpredigt. Het concert was trouwens ook begonnen met een 'citaat': de Quattro versioni originali della 'Ritirata notturna di Madrid' di. L. Boccherini - Berio's acht minuten durende orkestratie en bewerking van een deel uit het Quintettino in C op. 30 nr 6 (1780) van Luigi Boccherini.

Nog indrukwekkender dan het Mahler-deel in de Sinfonia vind ik het gestructureerde, harmonisch rijkere King-deel. Het is ongeëvenaard oorstrelend: welk een poëzie! Het is moeiteloos het hoogtepunt.

Zoals Alternatim een herfststemming creëert, zo verwijst de Sinfonia, zwaargeladen, als op springen, naar de zomer, naar de meimaand. Het was gisteravond warm, zowel buiten als binnen. Ik ben bang dat Berio - die de Sinfonia dirigeerde in één grote spanningsboog, hij is geen ster-dirigent maar weet precies wat hij wil - dit niveau niet meer overtreft.