Meeste blanke politici Z-Afrika negeren amnestiewet

Dit weekeinde liep in Zuid-Afrika de termijn af waarop mensen die tijdens de apartheid onrechtmatige acties uitvoerden amnestie konden aanvragen. Een commissie beoordeelt de verzoekschriften.

JOHANNESBURG, 12 MEI. Helaas voor de vier gebroeders van Straaten. Adriaan, Willem, Gideon en Dawid hadden zich tot de Waarheids- en Verzoeningscommissie (WVC) gewend met het verzoek om kwijtschelding van hun straf. Ze schoten in 1989 tijdens een gewapende overval bij de stad Vereeniging, even ten zuiden Johannesburg, twee zwarte personeelsleden van een bewakingsbedrijf dood en kregen daarvoor lange celstraffen opgelegd. In hun amnestieaanvraag zeiden de vier in opdracht te hebben gehandeld van de blanke extreem-rechtse Afrikaner Weerstandsbeweging. De Waarheidscommissie oordeelde anders: roof was het motief geweest, niet politieke overtuiging. De broers moeten blijven brommen.

De zaak Van Straaten werd door de Waarheidscommissie, die in april vorig jaar met haar werk begon, snel afgehandeld omdat ze tamelijk eenvoudig was. Veel 'gewone' gedetineerden meenden slim te zijn door aan de acties waarvoor ze zijn veroordeeld a posteriori een politieke draai te geven en een beroep te doen op de amnestieregeling. De commissie doorzag in de meeste gevallen hun opzet en stuurde per kerende post de aanvraag voor amnestie terug. Het overgrote deel van de aanvragers kan zich wel degelijk op politieke gronden beroepen.

De Waarheidscommissie is vanaf het begin onpartijdig geweest. Hoewel de apartheid en haar verdedigers als hoofdschuldigen van het “schaamteloze verleden” werden gezien, moest het werk van de commissie, zo was haar opzet, geen heksenjacht worden tegen alles wat blank was en het 'oude systeem' had ondersteund. Het woord apartheid komt in het basisdocument van de commissie zelfs niet voor. Het doel was, zo staat geschreven, “het vormen van een zo compleet mogelijk beeld van de oorzaken, de aard en de omvang van de ernstige schendingen van de mensenrechten die zijn begaan tussen 1 maart 1960 en 10 mei 1994'. Hiertoe rekent men ook moorden en aanslagen die destijds door leden van Nelson Mandela's Afrikaans Nationaal Congres (ANC) zijn begaan. De speciale 'Wet op het bevorderen van nationale eenheid en verzoening' uit 1995 bepaalt dat voor alle daden die aantoonbaar politiek gemotiveerd waren amnestie kan worden verkregen.

De nieuwe, door het ANC geleide regering, koos voor een dergelijke regeling in plaats van een normale gerechtelijke procedure om chaos in het land te voorkomen en om 'de echte waarheid' boven tafel te krijgen. Tijdens openbare hoorzittingen van de commissie kwam het tot hartverscheurende taferelen. Moordenaars zaten tegenover de nabestaanden van slachtoffers. Sommige daders betuigden hun spijt en vroegen om vergiffenis, anderen zagen de commissie meer als een plichtpleging en een manier om straf te ontlopen. Het was de commissie-voorzitter, ex-aartsbisschop Desmond Tutu, meermalen te machtig en dan legde hij het betraande hoofd op tafel. Met de hoorzittingen bereikte de commissie tot nu toe een van haar hoofddoelen: het verkrijgen van de waarheid. “Kijk hen nou, ze zijn bang en ze vertellen ons alles, een rechtbank zou dat nooit hebben bereikt”, aldus Russell Ally, een medewerker van de WVC.

Zuid-Afrika is niet het eerste land waar na een dramatische democratische omwenteling is gekozen voor een politieke amnestieregeling in plaats van vervolging - eerder gebeurde dit onder meer in Argentinië en Chili, maar de omvang ervan en het mandaat van de Zuidafrikaanse commissie zijn uniek. Het is de Waarheidscommissie zelf die besluit over amnestie, niet de uitvoerende of rechterlijke macht.

Opvallend is dat van de voormalige blanke regeringen slechts een enkeling, zoals de voormalige minister van justitie Adriaan Vlok, een beroep op de amnestieregeling heeft gedaan. De belangrijkste uitvoerders van de apartheid, onder wie de ex-presidenten P.W. Botha en F.W. De Klerk, hebben geen amnestie aangevraagd. De schendingen van de mensenrechten die plaatshadden tijdens hun regering gebeurden buiten hun medeweten om, zo hebben ze laten weten. Dit betekent dat zij en andere 'verdachten' vanaf heden via het civiele recht kunnen worden vervolgd. Een van de grootste beulen van de apartheid, de vroegere politieagent Eugene De Kock, heeft wel amnestie aangevraagd. De Kock was in de jaren tachtig leider van een door de regering ingestelde terreurgroep. Eind vorig jaar werd hij wegens moord en andere misdaden veroordeeld tot levenslange gevangenisstraf.

Van ANC-zijde hebben verscheidene kopstukken zich bij de commissie gemeld. Onder hen vice-president Thabo Mbeki en minister van Defensie Joe Modise, alsmede 40 andere leden van het hoofdbestuur van het ANC en 400 oud-strijders van Umkhonto we-Sizwe (Speer van het volk), de toenmalige gewapende arm van het ANC.

Geen amnestie is aangevraagd door president Mandela zelf, aangezien hij van 1964 tot 1990 gevangen zat. Ook zijn ex-vrouw Winnie heeft de amnestieregeling aan zich voorbij laten gaan. Zij wordt ervan verdacht medio jaren tachtig betrokken te zijn geweest bij moord en ontvoeringen. De WVC heeft inmiddels laten weten dat Winnie “vrijwel zeker” zal worden gedagvaard.De Waarheidscommissie heeft bij wet nog 99 dagen om alle papierwerk van de aanvragen in orde te brengen. Tot 14 december worden aanvragers nog tijdens openbare zittingen gehoord, waarna de commissie achter gesloten deuren bepaalt wie voor amnestie in aanmerking komt. De vice-voorzitter van de commissie, Alex Boraine, zei gisteren dat het “onvoorstelbaar” moeilijk zal zijn alle aanvragen binnen de gestelde tijd af te handelen. Vorige week kwamen op de valreep nog ruim 2.000 nieuwe aanvragen binnen, waardoor het totale aantal mensen dat amnestie verlangt bijna 8.000 is. Boraine waarschuwde ervoor dat de tijdsdruk niet mag leiden tot algehele amnestie, omdat “amnestie dan verandert in straffeloosheid'.

Behalve de individuele zaken hoort de commissie ook politieke partijen om het 'beeld van toen' te completeren. Vandaag moest het ANC zich - voor de tweede maal - verantwoorden. De partij herhaalde zijn standpunt dat de strijd tegen de apartheid “gerechtvaardigd” was, maar bood tevens in een niet eerder vertoond gebaar van verzoening excuses aan voor de civiele doden en gewonden die door toedoen van ANC-aanslagen zijn gevallen.

Volgende week is het de beurt aan de Nationale Partij, bedenker en uitvoerder van de apartheid, om in het openbaar tekst en uitleg te geven.

De missie van de Waarheidscommissie moet, zo staat in de wet, uiteindelijk uitmonden in “herstel van de morele orde, het scheppen van een cultuur van mensenrechten, respect voor de wet en het voorkomen van een herhaling van het schandalige verleden”.