Zaïrese elite hekelt trouweloos Westen

KINSHASA, 25 APRIL. Misschien ligt het aan de zenuwslopende druk op de Zaïrese hoofdstad, maar het is opvallend hoe ontmoetingen met leden van de Zaïrese elite al snel ontaarden in scheldpartijen tegen Westerse journalisten. De correspondent belichaamt het trouweloze Westen: “Jullie imperialisten, jullie arrogante blanken, jullie begrijpen de Zaïrese mentaliteit niet, jullie zijn verantwoordelijk voor de oorlog tegen ons land!” Mobutu behoorde tot de trouwste Afrikaanse bondgenoten van het Westen gedurende de Koude Oorlog.

De aanhangers van de president worstelen nu met de vraag waarom het Westen hen in de steek heeft gelaten.

Madame Nzuzi Mbombo is het typische voorbeeld van de Zaïrese elite. Zij is een trouwe vriend van Mobuto, mede-oprichter van zijn partij en zij bekleedde enkele hoge posten in het staatsapparaat. De machtigste vrouw van Zaïre, wordt zij wel genoemd. Het is een kolossale vrouw en zij is behangen met sieraden. Zij draagt gouden oorbellen, waarin smaragden en robijnen, om haar pols bengelen gouden armbanden, aan enkele vingers zitten gouden ringen, haar brilmontuur bestaat deels uit goud en rond de zolen van haar leren schoenen loopt al eveneens een gouden randje. Schud je haar de hand dan blijft parfum met een geur van bloeiende bloemen in morgendauw nog uren hangen.

Nzuzi Mbombo toont zich een groot bewonderaar van Margaret Thatcher. Dan volgt op het dakterras van haar villa in Kinshasa de tirade: “Wat heeft Mobutu in het verleden niet allemaal voor de Amerikanen gedaan, welke risico's heeft hij niet genomen voor de zaak van het Westen? Stank voor dank! Nu wordt hij op zijn zwakste moment, als hij ziek is, met Amerikaanse hulp door rebellen van Kabila onderuit gehaald. Het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden riep onlangs op tot het aftreden van Mobutu. Werkelijk, het is schandalig! Jullie in het Westen zullen spijt krijgen over wat jullie ons nu aandoen. Zaïrezen zullen dit niet snel vergeten.”

De tijd lijkt te hebben stilgestaan in Zaïre. Politieke analyses worden door de elite slechts gemaakt in het kader van complotten zoals gesmeed gedurende Koude Oorlog. Rebellenleider Kabila kan volgens die gedachtenwijze onmogelijk de volkswil vertegenwoordigen, hij is een marionet van de Verenigde Staten die zijn strijd financieren. De regering in Washington werkt als verlengstuk van Amerikaanse mijnbouwbedrijven die Zaïres grondstoffen willen exploiteren. “Mobutu vormde een obstakel voor Westerse multinationals”, verkondigde Nzanga, de 27-jarige zoon van de president, vorige week. De elite rond Mobutu kent geen ander referentiekader dan dat van de Koude Oorlog, zij kan niet vatten dat de wereld sinds 1990 is veranderd.

Zaïres geschiedenis sinds de onafhankelijkheid kent inderdaad een lange reeks van James Bond-achtige Koude Oorlog-complotten. De CIA overwoog in 1961 de linkse en met Moskou flirtende premier Patrice Lumumba te vermoorden door vergif in zijn tandpasta te stoppen. De jonge Mobutu was vriend en toeverlaat van Lumumba maar verried zijn meester. De Amerikanen orkestreerden de militaire staatsgreep van Mobutu. Mobutu liet Lumumba arresteren en leverde hem uit aan de opstandelingen in het separatistische Katanga die zijn bloed wel konden drinken. Hij werd geëxecuteerd in Katanga en zijn lichaam opgelost in een substantie van zoutzuur.

Lumumba werd voor de Zaïrezen een legende uit de Koude Oorlog. Christophe Gbenge leidt één van de acht lumumbistische partijen in Zaïre. Wat betekent het voor hem om in 1997 een lumumbist te zijn?

Hoewel Gbenge tot de felste tegenstanders van Mobutu behoort, barst ook hij uit in een tirade tegen de Westerse imperialistische journalisten die in 1961 plausibel had geklonken. “Voor jullie Westerlingen staan lumumbisten gelijk aan communisten. Maar we zijn geen communisten!”, opent hij de aanval. “We accepteren wel degelijk buitenlandse investeringen en keren ons tegen nationalisatie van buitenlandse bedrijven.”

De ironie wil dat hoewel Kabila een vermeende Amerikaanse marionet is, hij zichzelf een lumumbist noemt. Kabila behoorde in de jaren zestig tot Lumumba's partij en vocht met diens aanhangers tegen Mobutu en Westerse troepen en huurlingen. “Kabila's ideeën zijn gevormd door zijn strijd door Lumumba”, zegt Lambert Mende, leider van een andere lumumbistische partij. “Lumumba is voor de Zaïrezen een nationaal symbool geworden, hij belichaamt onze nationale trots. Lumumbistische partijen ijveren voor een sociaal-democratie. Maar wat is tegenwoordig nog het verschil tussen sociaal-democratie en liberalisme?”. Amerikaanse diplomaten intussen gaan Kabila steeds meer wantrouwen wegens zijn 'marxistische verleden'.

Voor de Zaïrese oppositiepartijen ligt de schuld bij Westerse landen die Mobutu aan de macht hielpen en hielden. En als Mobutu's aanhangers het Westen niet betichten van hoogverraad dan geven zij de schuld aan Tutsi's of Zaïres buurlanden. “Er bestaat een complot van Tutsi's tegen Zaïre”, betoogt Mobutu's officiële woordvoerder, professor Sando Kabuya Lumuna. “De Tutsi's vereffenen met hulp van Oeganda en Rwanda een rekening, dàt is de oorzaak van de oorlog”.

Ontegenzeggelijk speelt het element wraak een rol bij de aanzienlijke steun die enkele buurstaten verlenen aan Kabila. Behalve Rwanda, Oeganda en Angola scharen inmiddels ook Tanzania en Zimbabwe zich aan Kabila's zijde. Zimbabwe levert munitie, Tanzania gaf trainingsfaciliteiten voor de rebellen, aldus diplomatieke bronnen. Mobutu leverde in het verleden ruimschoots wapens aan rebellenbewegingen van Rwanda, Burundi, Angola en Oeganda en hij betaalt daarvoor nu de prijs. Al deze landen willen graag een extra nagel in zijn doodskist slaan. Dat de hoofdoorzaak van Mobutu's naderende ondergang niet zozeer buiten het land ligt maar een binnenlandse volksopstand betreft tegen zijn 32-jarige kleptocratie, lijkt zijn entourage te ontgaan.

Op het dakterras van Madame Nzuzi Mbombo zakt inmiddels de zon achter de rivier de Zaïre. “Dit is een immorele oorlog”, verzucht ze. “De zwijgende meerderheid van Zaïre staat achter Mobutu. Het is buitenlandse agressie. Als de president zou opstappen, zet dit een slecht precedent voor ons Afrikaans continent”. Aan vluchten denkt zij niet. “Kabila heeft Mobutu's medewerkers straks hard nodig om het land te kunnen besturen. Op zijn eigen steunpilaren kan hij immers niet vertrouwen. Wat moet hij met Tutsi's en Rwandezen als adviseurs? Of laat hij zich adviseren door buitenaardse wezens?”