Het kwaad gaat goed gekleed; The Saint op tv en in de film

In de televisie-serie The Saint, gemaakt in de jaren zestig, keek Roger Moore met een ironische blik naar het de barbarij in het Oosten. In de speelfilm over dezelfde held kijkt acteur Val Kilmer cynisch. “Je voelt hoe Roger Moore's wenkbrauwen omhooggaan, maar Val Kilmer is geroerd.”

Het stoorde niet, dat over zijn herkomst geen uitsluitsel werd gegeven. Het kwam nooit ter sprake, hij zelf had het er niet over en anderen brachten het niet te berde; Simon Templar bestond gewoon en beleefde aflevering na aflevering spannende avonturen die, zoveel was wel duidelijk, altijd goed afliepen, omdat hij immers The Saint was.

Dertig jaar na de populaire Britse televisieserie met in de hoofdrol Roger Moore, is er kennelijk behoefte aan een verklaring en die wordt dan ook gegeven in de film The Saint met in de hoofdrol Val Kilmer.

Simon Templars vrijgevochten gedrag, zijn haast magisch vermogen de dingen en de mensen naar zijn hand te zetten, zijn vlekkeloze timing, zijn messcherpe denken en onscrupuleuze handelen, maar ook de aperte geldzucht en zijn technisch vernuft, de film voert het terug op ervaringen in zijn vroege jeugd. Deze loner, die het gevaar dat loert aan de zomen van het leven eerder opzoekt dan uit de weg gaat, is inderdaad kind geweest - iets wat je je bij Roger Moore niet kon voorstellen.

Het waren mooie series, waar je eens per week met het hele gezin naar keek. Was The Saint op de zaterdagavond?

Vast wel. Je had De Schavuiten, over een clubje welgemanierde oplichters met in een van de hoofdrollen David Niven. Je had De Wrekers, met de (al wist je dat toen nog niet) geëmancipeerde ms. Emma Peel en haar hoffelijke begeleider mr. John Steed. Allen anarchisten, geheel in stijl met de tijd, maar behept met een aangenaam gevoel voor distantie.

Moore en de zijnen worstelden niet met identiteitsproblemen - als die in hun tijd al bestonden; Moore stapte met het grootste gemak van zijn middeleeuwse, witte paard en verruilde maliënkolder en toebehoren van Ivanhoe voor de scherpe snit van het hedendaagse herenkostuum, dat nadien kon worden gepromoveerd tot de smoking van agent 007. Zijn grootste acteerprestatie lag besloten in de opgetrokken wenkbrauw en de blik naar boven, zodra op het scherm het aureooltje verscheen in de intro van elke aflevering van The Saint. Roger Moore personifieerde de verheven Britse ironie - het is nog altijd mooi te zien in de herhalingen van de televisieserie, die zowel op de BBC als op TV10 wekelijks worden uitgezonden.

Nee, Roger Moore, ridder, dief, geheim agent of versierder, maakte zich geen zorgen over roerselen van psychologische aard, over oorsprong of omstandigheden: hij bleef zichzelf, en niemand die dat aanvocht. Sterker nog, een edelsmid die de betaling van een paar kostbare manchetknopen afslaat, zegt: 'Want je bent niet voor niets mijn goede vriend Simon Templar', en dan verschijnt het grafische grapje van het getekende aureooltje. In elke aflevering gebeurt dat steevast een keer.

Zoekplaatje

Schijn en voorkomen bepalen ook de moderne Saint - anders zou hij niet passen in de schepping van de Britse schrijver Leslie Charteris, die de gentleman-thief eind jaren twintig aan het papier toevertrouwde en hem meer dan vijftig succesvolle avonturen liet beleven. Maar hoe anders vergaat het Val Kilmer dan Roger Moore. De jonge Amerikaanse ster met de gebeeldhouwde kop - ooit verkeerd gecast als die andere godheid, Jim Morrison in de biopic over The Doors en daarna geroepen om in de huid van zulke uiteenlopende epische helden te kruipen als Elvis Presley, Batman en Moses - manifesteert zich als Simon Templar in een veelvoud van vermommingen. Het ene type is uiterlijk én innerlijk nog vindingrijker dan het andere en in de kameleontische benadering van de Saint wordt de roekeloze queeste naar de eigen identiteit een aantrekkelijk zoekplaatje voor de toeschouwer.

Waarmee niets ten nadele is gezegd van Templars gevoel voor humor: Val Kilmer geniet zichtbaar van elke gedaante die hij aanneemt, compleet met naam (telkens van een andere heilige dan Simon T.) en toenaam (een foeilelijke journalist, een zweverige dichter, een snelle zakenman enz.). Zij het dat zijn humor allesbehalve voortkomt uit een ironische levenshouding. Kilmers Saint lijkt gebed in cynisme.

Onbegrijpelijk is dat niet. De jaren zestig waren een goede tijd voor The Saint, beter misschien dan de jaren negentig. Je had de goeden en je had de kwaden, toen. In de meeste gevallen: het Westen en het Oosten. De Koude Oorlog, zo pasklaar geschikt voor een vrijbuiter als Roger Moore, is weliswaar niet ontdooid, maar het voormalige rijk van het kwaad is er nu slechter aan toe dan ooit, met alle bedreigende gevolgen vandien voor het Westen.

Waren Templars tegenstanders er voorheen meestal op uit via het eigenbelang de andere zijde te benadelen, tegenwoordig staat alleen dat eigenbelang op het programma. The Saint van nu kan er over meepraten.

Tenminste totdat hij er achter komt wie hij is, door toedoen van die ene vrouw in het spel, de briljante, wereldvreemde chemica dr Emma Russell (toegewijd gespeeld door Elisabeth Shue). Ze geeft (Ms. Peel had er haar neus voor opgetrokken) onze held bovendien een sieraad waarin we het aloude silhouetje van de echte Saint herkennen. Je voelt hoe Roger Moore's wenkbrauwen omhooggaan, maar Val Kilmer is geroerd, hij herkent het natuurlijk ook. In Moore's dagen was de andere sekse nimmer aanwezig ter loutering van de ziel, of het moest om het aantal gaan.

Ook de kaart van Europa heeft grote veranderingen ondergaan sinds de held in zijn vrolijke witte Volvo-coupé door Londen sjeesde met een schokkerige achtergrondprojectie in zijn achterraampje. Al gaven de bordkartonnen sets van toen nog zo'n absurd vleugje huiselijkheid aan de serie, het is een groot voordeel dat de Muur sedertdien werd geslecht. Hoogst spectaculair zijn in de film The Saint de scènes op het Rode Plein en andere karakteristieke Moskouse plekken.

Bovenal hoeven de opposanten niet langer te worden gespeeld door Westerse acteurs met een dik accent. De dictators, de moordenaars, de proleten, de profiteurs, de marionetten, kunnen nu worden gerecruteerd uit het land van herkomst. Voor het tableau de la troupe van The Saint is rijkelijk geput uit de theater- en filmstallen van het Oosten: Russen, Oekraïners, Polen, ex-Joegoslaven: alle booswichten en hun handlangers zijn nu authentiek.

Wat een speling van het lot: de raspoetineske Ivan Tretiak - Templars tegenstander - wordt gespeeld door de destijds in voormalig Joegoslavië zeer gerespecteerde Shakespeare-acteur Rade Serbedzija, die zijn onwil om door het leven te gaan als Kroaat heeft moeten bekopen met een bestaan als balling in Londen. Dit gegeven speelt uiteraard niet mee in The Saint; het voert te ver uit Serbedzija's portret van de demonische volksmenner en mafiabaas Tretiak actuele rijmen te halen (moderne demagogen lijken nu eenmaal erg op elkaar).

Toch slingert het filmverhaal zich langs 'echte' episodes uit de recente geschiedenis, zoals de scène waarbij een van de hoofdpersonen op een tank klimt om het volk toe te spreken. Maar we zien vooral de chaos, het geweld, de onderdrukking, het gebrek aan beschaving, de angstige, zwijgende meute, de uitbuiters en - eerlijkheidshalve - een enkele fanatieke wereldverbeteraar. De populaire cultuur heeft altijd de in het Westen heersende doctrine weerspiegeld. De ogenschijnlijke nuancering in The Saint moet dan ook met een flinke korrel zout worden genomen.

Internet

Welbeschouwd is er namelijk niets veranderd: we kijken met dezelfde Westerse ogen naar de barbarij in het Oosten als in de tijd van Roger Moore en zijn ironische kornuiten - al straalt er nu cynisme uit onze blik. Er komt nog altijd geen heilige uit het Oosten, toen niet en sinds de teloorgang van het communisme al helemaal niet.

Het kwaad is daarentegen wel opgeklommen. Niet langer dragen zijn vertegenwoordigers slechtzittende pakken met valse vouwen, drinken ze te veel, mankeren het hen aan manieren en delven ze al vrij snel het onderspit. Ze gaan snel en soepel gekleed, snuiven rijkelijk de verworvenheden van de vrije markt op en betonen zich op een enkele uitzondering na corrupter dan in de tijd van het Volvootje coupé, en met succes. Roger Moore had niet meer dan een klein uur nodig om zijn tegenstanders (behalve de sovjets vaak ook ex-nazi's of niet-ideologische psychopaten van divers pluimage) te verslaan; Val Kilmer kost het de lengte van de hele speelfilm, hoewel zijn heilige attributen een stuk geavanceerder zijn en hij zijn verblijfplaats zelden verlaat zonder een rendezvous met Internet. De film besluit (blijf kijken en vooral luisteren tot het allerlaatst) met een reverence naar de echte Saint. Het maakt natuurlijk niet echt uit wat voor achtergronden Simon Templar heeft. Zolang hij ons de illusie geeft dat het uiteindelijk met ons wel goed komt. Zolang hij maar uit het Westen komt.

De televisieserie The Saint wordt uitgezonden door TV 10: za 16.30u en zo 23.45u, op de BBC za 16.40u. De film The Saint draait nu in de Nederlandse bioscopen, maar niet in Amsterdam, Den Haag en Rotterdam.