Gratis schilderij bij aankoop van een bankstel; Gesubsidieerde kunstuitleen wordt commercieel

De kunstuitlenen in Nederland hebben het moeilijk. De concurrentie van commerciële artotheken neemt toe, ze kampen met een imagoprobleem en door korting op subsidies moeten ze zich in allerlei bochten wringen om abonnees te werven. Gratis abonnementen, cadeaubonnen en junior-uitlenen: het is de kunstuitlenen niet gauw te gek als het gaat om nieuwe klanten.

Een schoonmaakbedrijf dat reclame maakt voor beeldende kunst? Het bestaat sinds kort. Het Rotterdamse Multiforce belooft zijn klanten een schone vloer én een schilderij aan de muur. Dat is het ludieke resultaat van een afspraak tussen het schoonmaakbedrijf en de kunstuitleen in Rotterdam.

Bedrijven die hun pand laten reinigen door Multiforce krijgen een aantal abonnementen op de kunstuitleen. Directeur W. Nuis van Multiforce legt in de laatste nieuwsbrief van het Centrum Beeldende Kunst (CBK) uit dat de samenwerking niet zo vreemd is als ze op het eerste gezicht lijkt. “Net als schoonmaakwerk worden sommige vormen van cultuur ondergewaardeerd”, zegt hij.

De gesubsidieerde kunstuitlenen in Nederland hebben het moeilijk. Omdat overheden dreigen de subsidies te verminderen moeten ze meer dan ooit hun best doen om abonnees te werven. Daarbij neemt de concurrentie van commerciële kunstuitlenen toe. “En tegenwoordig kun je ook bij elke meubelzaak een zeefdruk van Jan Cremer krijgen”, zegt een medewerkster van het Rotterdamse CBK.

Behalve met een schoonmaakbedrijf gaat het CBK ook samenwerken met een meubelzaak: wie daar een bank koopt, krijgt een gratis abonnement. Kunstuitlenen elders in het land hebben afspraken gemaakt met makelaars of woningbouwcorporaties. De kunstuitleen in Zoetermeer, die vorig jaar honderden abonnees kwijtraakte nadat de gemeente het abonnementsgeld met vijftig procent verhoogde, heeft besloten een van de zalen in het pand - een tot rijksmonument verklaarde boerderij - vaker te gaan verhuren voor recepties.

Er zijn ruim vijftig gesubsidieerde kunstuitlenen in Nederland. De benamingen verschillen - artotheek, CBK en Stichting Beeldende Kunst (SBK) - maar het principe is hetzelfde. De abonnee betaalt een maandelijks bedrag (in Rotterdam vanaf 7 gulden per maand) en kan dan een kunstwerk naar huis meenemen, meestal voor maximaal een half jaar. Behalve deze gesubsidieerde instellingen zonder winstoogmerk is er een kleiner, maar groeiend aantal commerciële kunstuitlenen, die ook kunst verhuren, meestal tegen een wat hoger bedrag.

Als mensen kunst kunnen lenen of kopen bij niet-gesubsidieerde instellingen, waarom dan nog geld geven aan kunstuitlenen, redeneren sommige subsidiegevers. De kunstuitlenen in Noord-Holland (kregen de afgelopen vier jaar 1,1 miljoen gulden, de komende vier jaar dreigt dat 300.000 minder te worden) en Zuid-Holland (van 1 miljoen naar 850.000) worden al gekort. In Flevoland krijgt de enige kunstuitleen van de provincie geen geld meer.

“In sommige plaatsen in Noord-Holland zijn de gemeenten zelfs helemaal gestopt met een bijdrage”, zegt M. van Lennep, directeur landelijk bureau van de Federatie Kunstuitlenen (FKU) waarbij de niet-gesubsidieerde kunstuitlenen zijn aangesloten. “Overal is de houding van bestuurders zakelijker geworden.”

Sinds enkele jaren organiseert de Federatie Kunstuitleen een cursus 'bedrijfsvoering' voor medewerkers van kunstuitlenen. Van Lennep: “Ze zijn meestal heel bevlogen, maar met marketingconcepten en overlevingsstrategieën zijn ze niet opgevoed.” Van Lennep: “Als je vroeger zei dat een kunstuitleen bedrijfsmatig moest werken, was het antwoord: we zijn toch met kunst en cultuur bezig? Kunst was verheven en geld was vies.”

De kunstuitlenen hebben ook een imagoprobleem, erkent Van Lennep: “Onze collecties zijn de afgelopen jaren verbeterd, maar het publiek associeert de kunstuitleen nog steeds met de BKR (de Beeldende Kunstenaarsregeling, die in 1987 werd afgeschaft, red.) En die wordt weer geassocieerd met tweederangs kunst.” Volgens een vorig jaar verschenen CBS-rapport hebben de gesubsidieerde kunstuitlenen ongeveer 81.000 particulieren en 30.000 bedrijven als abonnee. “Dat zijn er iets minder dan tien jaar geleden”, aldus Van Lennep.

Om kennis over kunst te vergroten én om meer mensen te lokken, organiseren kunstuitlenen cursussen, lezingen of concerten. Verder is de nationale kunstbon (een cadeaubon) nieuw leven ingeblazen. En op zeven plaatsen zijn de afgelopen jaren kunstuitlenen voor kinderen geopend. Van Lennep: “Daar liggen idealistische overwegingen aan ten grondslag, maar je kunt het natuurlijk ook zien als een marketingconcept.”

Een van de kunstuitlenen met zo'n speciale afdeling voor kinderen is die in Tilburg. De kinderkunstuitleen is daar al snel na de opening, anderhalf jaar geleden, herdoopt in 'juniorenuitleen'. Volgens M. Nulden, hoofd van de kunstuitleen, dacht men bij de oude benaming “dat het ging om tekeningen van kinderen.”

In de juniorenkunstuitleen kunnen kinderen tot 13 jaar voor vijf gulden per maand een schilderij of tekening lenen. Volgens Nulden hebben de bij kinderen populaire werken gemeen dat vaak niet helemaal duidelijk is wat een afbeelding voorstelt. “In het begin dacht ik dat kleurige schilderijen met poppetjes het meest in trek zouden zijn bij kinderen. Maar ze kiezen juist abstracte werken, werken die volwassenen behoorlijk moeilijk vinden. Voor kinderen moet het niet helemaal duidelijk zijn wat een schilderij voorstelt. Ze verzinnen er hun eigen verhaal bij.”

Voor volwassenen organiseert de kunstuitleen in Tilburg - die een stabiel aantal abonnees van circa 3000 heeft - 'kijklessen'. Nulden: “We laten een aantal werken uit de collectie zien en vertellen daar iets over.” Daar is behoefte aan, want de kunstwerken die in Tilburg aan de muur hangen zijn niet allemaal even toegankelijk. “Wij komen minder tegemoet aan de vraag van het publiek dan een commerciële kunstuitleen”, zegt Nulden. “Omdat het onze taak is om een zo goed mogelijk overzicht te geven van de hedendaagse beeldende kunst.” Ze koopt ook wel eens een abstract werk aan waarvan ze weet dat de kans dat het ooit zal worden uitgeleend nihil is.

Het publiek wil het liefst figuratieve kunst: vrolijke aquarellen, zeefdrukken en grafiek, bij voorkeur van bekende kunstenaars als Appel en Corneille. Commerciële kunstuitlenen kunnen zich daartoe beperken. Gesubsidieerde kunstuitlenen zien zich intussen geconfronteerd met een dilemma: gemeenten en provincies eisen dat ze meer abonnees werven. De snelste manier om dat te doen, is ook 'makkelijke' kunst aanbieden. Maar als de gesubsidieerde instellingen dat doen, gaan ze steeds meer lijken op commerciële artotheken en dan verliezen ze hun bestaansrecht.

Sommige gesubsidieerde kunstuitlenen bezwijken toch voor de verleiding om meer 'commerciële kunst' aan te bieden, zegt Nulden. Volgens Van Lennep van de Federatie Kunstuitleen blijft de non-profit kunstuitleen nodig. “Die moet kunst over de volle breedte tonen en de horizon van mensen verbreden. Anders vragen ze alleen naar wat ze kennen.”

T. Eerden, eigenaar van de commerciële artotheek/galerie 'De Vlaming' in Zoetermeer, hanteert daarentegen het principe: “Als een werk niet wordt uitgeleend, gaat het terug naar de kunstenaar.” Wie bij hem een kunstwerk leent, betaalt 25 gulden per maand (voor werken tot duizend gulden). Besluit de klant het werk te kopen, dan wordt de huur er afgetrokken. Negentig procent van de uitgeleende werken wordt verkocht. Eerden schat dat hij zijn omzet, sinds hij zijn galerie een half jaar geleden uitbreidde met een kunstuitleen, heeft verdubbeld.

De drempel is bij De Vlaming lager dan bij de gesubsidieerde kunstuitleen in Zoetermeer, denkt Eerden. “Die hebben zo'n indrukwekkende entree, daar durft Jan-met-de-pet niet naar binnen.” Hij kijkt mensen niet met scheve ogen aan als ze aankomen met een rolletje gordijnstof om er een passend kunstwerk bij uit te zoeken. In De Vlaming hangen olieverfjes en aquarellen à la Janneke Brinkman. Eerden: “Als de openbare kunstuitlenen dit deel van de markt willen laten liggen, dan moeten zíj dat weten.”

INFORMATIE

Er zijn in Nederland ruim vijftig gesubsidieerde kunstuitlenen met vestigingen op meer dan tachtig plaatsen. Inl. Federatie Kunstuitleen, postbus 477, 2501 CL Den Haag, tel. 070-3655336.

Adressen van genoemde kunstuitlenen

Centrum Beeldende Kunst Rotterdam, Nieuwe Binnenweg 75, tel. 010-4360288

Faxx, Kunstuitleen Tilburg, Dunantstraat 1, tel. 013-5841010

Galerie en Artotheek De Vlaming in Zoetermeer (niet-gesubsidieerd), Vlamingstraat 2a, tel. 079-3169551

Kinderkunstuitlenen

Kinder- of juniorenkunstuitlenen zijn er behalve in Tilburg in de volgende plaatsen: Den Bosch (073-6122188), Groningen (050-3680168), Middelburg (0118-611443) en Zoetermeer (079-3210251).

'Kunst met een stekker' heet de vorige maand geopende tentoonstelling, die de Federatie Kunstuitleen e.a. hebben georganiseerd om een breder publiek in aanraking te brengen met een relatief onbekende soort kunst: video- en mediakunst. Te zien zijn installaties van Kees Aafjes, Peter Bogers, Bill Spinhoven en Fiona Tan. De expositie reist het komend jaar langs 10 kunstuitlenen: t/m 26/4 bij het CBK Leiden (Hooglands Kerkgracht 19-21), van 4/5 t/m 1/6 Artoteek Den Haag (Denneweg 14a), 10/6 t/m 10/7 CBK Dordrecht (Voorstraat 180), 1/8 t/m 30/8 Artoteek Amsterdam Oost (3e Oosterparkstraat 201), 4/9 t/m 28/9 FAXX Kunstuitleen Tilburg (Dunantstraat 1), 1/11 t/m 29/11 St. Kunstcentrum Delft (Kruisstraat 71), 6/12 t/m 10/1/98 Artotheek Breda (Boschstraat 22a), 17/1 t/m 15/2/98 CBK Groningen (Trompsingel 27), 21/2 t/m 21/3/98 Kunstuitleen Zeeland/Buro Beeldende Kunst Vlissingen (Edisonweg 4), Kunstuitleen Hof 88 Alemelo 28/3 t/m 25/4/98 (Elisabethhof 2).