'Veel Bulgaren denken dat er geen wet is'

Aan de vooravond van de verkiezingen van vandaag is in Bulgarije 'Operatie Mug' ontketend: een campagne tegen de drukkende criminaliteit en de corruptie.

SOFIA, 19 APRIL. Wie rijk is, is verdacht in Bulgarije. Georgi Zoebtsjev (31) zit er niet mee. Terwijl zijn land door zeven jaar wanbeheer tot de alleramste van Europa ging behoren, bouwde hij met zijn omvangrijke Boeddha-gestalte een netwerk van elektronicawinkels op en werd multimiljonair. Hij is ook actief in de bouw, de reclame en de verpakkingsindustrie, heeft driehonderd mensen in dienst en voelt zich niet schuldig. “Alles wat ik doe, is schoon. Ik betaal belasting, ik kan alles verantwoorden. Daarom heb ik een normale hoeveelheid 'veel geld' ter beschikking. Als ik het anders had gedaan, had ik een enorme hoeveelheid 'veel geld' gehad”, zegt hij breed lachend.

Rijke Bulgaren zijn het doelwit van 'Operatie Mug', de grote actie van de Bulgaarse politie om belastingontduiking, autodiefstal en georganiseerde misdaad te bestrijden. Vijftienduizend burgers met superluxe auto's werden de afgelopen maand aangehouden en ondervraagd over de aanschaf van de auto en hun fiscaal verleden. Zoebtsjev overkwam het in Plovdiv: zijn Toyota Jeep werd meegenomen naar een garage en uitgebreid onderzocht. Hij haalt er zijn schouders over op. “Ze stelden me wat vragen en lieten me weer gaan. Ik heb er geen problemen mee”.

Operatie Mug is een poging van de interim-regering van premier Stefan Sofianski om de corruptie en criminaliteit aan te pakken, die sinds de val van het communisme tot alle hoeken van het staatsapparaat en de economie zijn doorgedrongen. Veel Bulgaren zijn ervan overtuigd dat het onmogelijk was in het klimaat van wild kapitalisme gekoppeld aan politiek nepotisme op eerlijke wijze rijk te worden. De campagne is ook een publiciteitsstunt om de overgrote meerderheid van de Bulgaren die in diepe armoede zijn gestort, tevreden te stellen: de staat laat, als Robin Hood, ook de rijken lijden.

“Het aanpakken van de rijken is natuurlijk ook onderdeel van een politiek spel. Maar ik ben het er wel mee eens”, zegt Georgi Zoebtsjev met een baard van vijf dagen en gekleed in een spijkerbroek en trui. Hij zit geen moment stil. De gewone telefoon en zijn zaktelefoon rinkelen permanent, hij roept er miljoenenbedragen in, ramt tegelijk op de rekenmachine en wenkt ondertussen zijn secretaresse binnen die hem rekeningen ter ondertekening wil voorleggen. Wie Zoebtsjev bezig ziet in zijn kantoor onder een flatgebouw nabij het centrum van Sofia waar tientallen jonge personeelsleden achter computers aan het werk zijn, beseft dat niet álles in Bulgarije stilstaat. “Operatie Mug kan in ieder geval mensen aan het schrikken maken die alle gevoel van proportie zijn kwijtgeraakt. Er zijn te veel mensen in Bulgarije die denken dat er geen wet bestaat”.

Ze zijn misschien niet zo talrijk als elders in Oost-Europa, maar ze zijn er, de nieuwe rijken in de zee van armoede die Bulgarije is. Ze springen snel in het oog, de Mercedessen en BMW's tussen de stokoude Lada's en de enkele bontjas tussen de parade van tweedehands kleding op straat. Voor hen moet de Vitosja-boulevard bedoeld zijn. In de jaren tachtig door het communistisch bewind ingericht als een Bulgaarse Champs Elysées, is de boulevard nu een aaneenschakeling van winkels met dure Westerse merkartikelen: kleding van Versace en Ralph Lauren, de nieuwste Nike-schoenen, parfums en Zwitserse horloges. Het is een rijkdom die de gemiddelde Bulgaar met zijn inkomen van dertig gulden per maand pijn aan de ogen doet. Wat vooral opvalt is dat achter de etalage vrijwel niets gebeurt: er zijn wel goederen, maar geen klanten. Sofia is de stad van de starende verkoopsters.

De nieuwe klasse van rijken bestaat voor een deel uit ondernemers als Zoebtsjev, natuurtalenten die bijtijds het gat in de markt zagen. Een ander deel bestaat volgens kenners uit leden van de voormalige communistische nomenklatoera, die hun netwerk van contacten hebben gebruikt om snel rijk te worden. Ze werken vaak samen met de Russische mafia. Dit soort 'entrepreneurs' heeft volgens kenners de staatsbanken geplunderd die vorig jaar op grote schaal zijn ingestort. Ze kregen grote kredieten van familie of vrienden bij de bank, zetten die om in dollars en stortten het bedrag op buitenlandse rekeningen. Het geld werd nooit terugbetaald, en de centrale bank drukte nieuwe bankbiljetten om de banken bij te springen, met hyperinflatie als gevolg. Deze Bulgaren worden de 'kredietmiljonairs' genoemd, die hun geld veilig in het buitenland hebben, onbereikbaar voor welke politie-actie dan ook.

Kolonel Bozjidar Popov, secretaris-generaal van het ministerie van binnenlandse zaken, twee maanden geleden aangesteld, beseft dat de operatie niet alle criminelen zal bereiken. “Ons doel is om de criminelen zoveel mogelijk in de weg te zitten en belastingontduiking tegen te gaan. Daarom noemden we het Operatie Mug: een mug is hinderlijk, en kan altijd steken. Uit informatie uit de onderwereld blijkt dat het werkt: mensen raken in paniek en overwegen hun geld en hun zaken uit het land te brengen. De grond wordt hun te heet onder de voeten”.

Van de gecontroleerde 15.000 Mercedessen, BMW's en Audi's uit de allerduurste klassen bleken er honderd gestolen. Belangrijker was dat slechts een procent van alle bezitters belasting had betaald over het inkomen waarmee de auto was gekocht. “De meeste mensen wisten niet eens dat ze inkomstenbelasting moeten betalen. Tenminste, dat zeiden ze.” Het werk is nu overgenomen door een speciale eenheid van het ministerie van financiën die het inkomen van de dubieuze rijken onderzoekt. Deze stuitte al op een eigenaardig geval van een vice-premier uit de vorige regering van oud-communisten. Hij liet in 1995 een villa bouwen die volgens taxateurs 15 miljoen leva waard is (1500 leva is op dit moment één dollar). Het inkomen dat hij over 1995 opgaf bedroeg slechts 600.000 leva.

Dankzij Operatie Mug wist de politie volgens Popov al door te dringen tot een criminele organisatie met relaties in de hoogste politieke kringen. Lukt het niet de corruptie en de misdaad in de zwarte economie aan te pakken, dan zal het naar zijn mening onmogelijk blijken de formele economie te hervormen. Dat is het hoofddoel van de centrum-rechtse Unie van Democratische Krachten (SDS) als zij zoals verwacht vandaag de parlementsverkiezingen wint. En 'goede' rijken zullen onvermijdelijk een beetje lijden onder de speurtocht naar de grote criminelen. “Wij zijn niet tegen rijkdom, maar tegen criminele rijkdom. Er zijn mensen die eerlijk aan hun geld gekomen zijn. Die steunen ons, want hun imago raakt besmeurd en hun zaken worden bedreigd.”

Die ene doorzoeking van zijn Toyota-jeep, een initiatief van het door de SDS gedomineerde noodkabinet, zal Georgi Zoebtsjev er vandaag niet van weerhouden op de SDS te stemmen. “We hebben een nieuw type politici gekregen, dat goed overkomt in het buitenland. En we hebben het buitenland nodig. Als je de Bulgaarse politiek hebt gevolgd, weet je dat we hier duizend manieren kennen om de zaak ineen te laten storten”.