Meten van vruchtbaarheid is een lucratieve zaak

De een wil niet, de ander juist wel. Zwanger worden. Voor wie niet wil is de pil al jaren het betrouwbaarste voorbehoedmiddel, gevolgd door het spiraaltje en het condoom, maar nieuwe methoden kondigen zich aan: vruchtbaarheidsmeters. Vrouwen die wèl willen hebben steeds vaker een probleem, omdat ze zwangerschap uitstellen tot een leeftijd waarop de vruchtbaarheid begint af te nemen.

Het lukt niet, of het lukt niet snel genoeg. Ook daarvoor zijn nieuwe hulpmiddelen verkrijgbaar: vruchtbaarheidsmeters.

De Persona, ontwikkeld door Unilever dochter Unipath wordt in het najaar in Nederland geïntroduceerd als 'revolutionair anti-conceptiesysteem'. De Persona meet de vruchtbaarheid van de gebruikster aan de hand van twee hormonen in de urine, en geeft rood licht op onveilige dagen, en groen licht op dagen dat men onbeschermd kan vrijen. Daarmee is het een technisch hulpmiddel bij de natuurlijke methode van anticonceptie, de periodieke onthouding. Mits gedisciplineerd toegepast heeft de Persona een betrouwbaarheidspercentage van 94 procent, ongeveer evenveel als het condoom.

Er zijn al meerdere bedrijven actief op de markt van alternatieve hulpmiddelen voor natuurlijke anticonceptie - het Duitse Uebe, producent van precisiemeetapparatuur, ontwikkelde de Cyclotest-E, een thermometer verbonden aan een minicomputer, die op basis van een lichte stijging van de basale lichaamstemperatuur een indicatie geeft van het moment van de eisprong.

Een vergelijkbaar instrument is de Bioself van het Belgische Selfcare. De Bioself-thermometer wordt weliswaar in de eerste plaats als hulpmiddel om zwanger te worden gepresenteerd, maar kan volgens de producenten ook als anti-conceptiemiddel gebruikt worden. Wel vermeldt de folder expliciet dat de Bioself minder betrouwbaar is dan de pil of het spiraaltje. De Cyclotest-E adverteert met: 'voor kinderwens òf anticonceptie'. “Als voorbehoedmiddel heeft de Cyclotest een betrouwbaarheid die ligt tussen de pil en het spiraaltje,” aldus importeur Huikeshoven Medical bv uit Ophemert.

Vraag is of de Persona en de computer-thermometers - wanneer gebruikt als anti-conceptiemethode - een belangrijke concurrent van de pil zullen worden. Volgens Unipath richt de Persona zich vooral op vrouwen die toch al geen pil of spiraaltje willen of kunnen gebruiken, en die hun 'rubbergebruik' willen beperken. Maar als Persona werkelijk een 'revolutionaire' anti-conceptie methode is, zullen pilgebruiksters die niet op zijn minst willen uitproberen? Vooral nu de zogenaamde derde generatiepil opnieuw in opspraak is geraakt omdat hij de kans op trombose zou vergroten.

Organon, naast Schering en Wyeth een van de grotere pilfabrikanten, vreest geen grote aanslag op de pilverkoop. Volgens B. Oddens, woordvoerder bij de Akzo Nobel dochter Organon, zal “natuurlijke anti-conceptie nu niet plotseling sterk toenemen.” “In de media is er steeds veel aandacht voor, maar de groep die niet-medisch wil voorbehoeden is in het laatste decennium juist gehalveerd, niet alleen hier, maar ook in Duitsland, waar de computer-thermometers al veel langer op de markt zijn.” Pilgebruik is in Nederland sinds de jaren tachtig alleen maar toegenomen. In 1981 gebruikten 27 van de 100 vrouwen in de vruchtbare leeftijd de pil, in 1996 waren dat er 45.

Het is de vraag of Organon de interesse in natuurlijke anti-conceptie en de weerstand tegen de pil niet onderschat. Caroline van den Dool (31) ging zodra ze las over de Persona naar haar huisarts (die verklaarde dat 'zulke apparaatjes niet bestaan') en importeerde de Persona vervolgens zelf uit Engeland. Haar motief: “ik slik al vijftien jaar de pil, ik weet niet eens hoe het voelt zònder. Dat wil ik weten; het is een gevoelsmatige beslissing.” De iets mindere betrouwbaarheid nemen zij en haar vriend voor lief - “al wil ik nu zeker nog geen kinderen”.

Van den Dool is wellicht exemplarisch voor de generatie vrouwen die is opgegroeid met de pil - en hem niet meer als middel tot seksuele bevrijding ziet. Hoewel de pilfabrikanten niet nalaten te benadrukken dat de bijwerkingen van de pil voor niet-rokers met een normale gezondheid minimaal zijn, vragen deze vrouwen zich toch af welke invloed het voortdurend slikken van hormonen heeft op hun lichamelijk en geestelijk welzijn.

Voor vrouwen die een hulpmiddel zoeken om zwanger te worden is er behalve de computer-thermometer ook de speekseltester. 'Vruchtbaarheidsmanagement' is blijkbaar een lucratieve zaak, want in korte tijd verschenen drie merken op de markt. De Lady Free Biotester (ƒ 125), de Maybe-baby (ƒ 89,50) en de Baby-boomer (ƒ 59,95). De werking is gebaseerd op het feit dat de hormonale veranderingen rond de ovulatie ook de samenstelling van het speeksel beïnvloeden. Dat is, met behulp van het microscooplensje in deze testers, in een opgedroogde druppel spuug te zien. Een tak- of varenstructuur zou wijzen op vruchtbare, een 'kiezelstructuur' op onvruchtbare dagen. Hoewel deze testers nadrukkelijk niet als voorbehoedmiddel verkocht worden, blijken ze in de praktijk wel als zodanig gebruikt te worden. Verwarrende berichtgeving in de media is daar mede debet aan, maar deskundigen en ook de meeste importeurs raden dat ten sterkste af.

Persona, Cyclotest-E, Lady Free Biotester - hoe betrouwbaar en hoe functioneel zijn de verschillende hulpmiddelen in de praktijk? Van de Persona is Hanny Bonink, arts bij de Rutgersstichting, “redelijk gecharmeerd.” Omdat het apparaatje twee hormoonniveaus meet - het oestrogeen dat in de eerste helft van de cyclus tot de eisprong gestaag stijgt, en het zogenaamde LH, dat vlak voor de eisprong een piek vertoont - en bovendien de gegevens van opeenvolgende cycli opslaat, is de indicatie 'vruchtbaar' betrouwbaar.

Dat geldt veel minder voor de computer-thermometers. “De temperatuurmethode is relatief onbetrouwbaar omdat de lichaamstemperatuur stijgt ná de eisprong; je loopt dus altijd achter de feiten aan.” Daarom zijn de Bioself en de Cyclotest ook als hulpmiddel om zwanger te worden minder geschikt dan de Persona en de speekseltesters, aldus Bonink. De microprocessor maakt het apparaatje wel iets betrouwbaarder dan de 'kale' temperatuurmethode omdat het rekening houdt met de gegevens uit het verleden, maar het blijft riskant.

Verder moet je een rustig leven leiden, want “stressers” als verhuizingen, vakanties en verkoudheden beïnvloeden de basale lichaamstemperatuur. Zelfs een avondje stappen kan al leiden tot een verhoging van een halve graad. “Ik neem aan dat de computer-thermometer dat verdisconteert,” zegt huisarts Fransje van der Waals, “maar dat betekent dat hij bij een niet eenduidige temperatuurcurve in die maand een ruimere marge van vruchtbaarheid zal aangeven, en dat je dus een langere periode niet onbeschermd mag vrijen.” Zowel de thermometers als de Persona zijn volgens Van der Waals alleen geschikt voor “gezapige paren, die zich omdraaien en lekker gaan slapen als het licht op rood staat.” Ze zal het zeker niet voorschrijven aan jonge meisjes of vrouwen die het risico op zwangerschap willen uitsluiten.

Van der Waals, behalve huisarts ook verbonden aan de sectie Vrouwenstudies van het AMC in Amsterdam, juicht de ontwikkeling van niet-hormonale voorbehoedmiddelen overigens toe. “Het gaat tergend langzaam, er zou technisch al veel meer mogelijk moeten zijn, maar ja, wat moeten ze dan straks met al die pillen?” De Bioself en de Cyclotest kosten respectievelijk 295 en 375 gulden. De starters-set van de Persona zal ongeveer 120 gulden kosten, de test-sticks komen op een kleine dertig gulden per maand. Dat is een ruime kostenpost vergeleken met de pil, die per maand tussen de 15 en 30 gulden kost, maar voor de meesten nog vergoed wordt door het ziekenfonds.

Over de bruikbaarheid van de hulpmiddelen om zwanger te worden verschillen de deskundigen van mening. Volgens J. de Bruyn, als voorzitter van de Nederlands-Belgische Vereniging voor Kunstmatige Inseminatie gespecialiseerd in vruchtbaarheidsproblemen, springen de fabrikanten handig in het “gat in de markt van de onvrijwillige kinderloosheid.” Volgens hem zijn de computerthermometers voor paren met echte vruchtbaarheidsproblemen onbruikbaar, en voor paren die alleen maar een beetje moeite hebben om het juiste moment te vinden “geldklopperij”. Een goede digitale thermometer voldoet ook. Maar dan moet je grafieken invullen en kun je fouten maken, aldus de brochures van de Bioself en de Cyclotest. De computer vergist zich niet.

De speekseltesters zijn volgens Van der Waals “betaalbaar en betrouwbaarder dan de thermometers, omdat de hormoonpiek plaats heeft voor de eisprong, en de temperatuurpiek erna. Bonink van de Rutgersstichting is kritischer: “ze werken soms goed, soms niet. Bij sommige vrouwen bereikt de oestrogeenspiegel al ruim voor de eisprong een zodanig niveau dat de takstructuur drie tot vier dagen van te voren te zien is, en soms ook zo lang erna.” Dan wordt plannen lastig. Andere vrouwen zien nooit een takstructuur, terwijl er wel degelijk eisprongen zijn - hetgeen in enkele gevallen bleek uit (gewenste) zwangerschappen. Volgens Bonink kunnen vrouwen met een min of meer regelmatige cyclus, die een paar maanden hun temperatuur bijhouden en bovendien ook hun vagina-slijmvlies - dat voor de eisprong wat dikker wordt - observeren, de vruchtbare dagen net zo nauwkeurig vaststellen.

Een voordeel van alle hulpmiddelen is dat een vrouw haar lichaam beter leert kennen; ze weet wanneer ze vruchtbaar en onvruchtbaar is, en wordt zich meer bewust van de ovulatie. Dat geeft “een stuk zelfbewustzijn en zelfvertrouwen, Het is fascinerend het eigen lichaam beter te kennen”, aldus de brochure van de Cyclotest. Wetenschappers hebben het subtiele vruchtbaarheidsysteem van vrouwen inmiddels tot in details ontrafeld, maar de pil - zonder twijfel een zegenrijke uitvinding - heeft veel vrouwen ook vervreemd van hun lichaam. Weliswaar zijn de bestaande hulpmiddelen voor een natuurlijke anti-conceptiemethode nog verre van perfect, maar de ontwikkelingen bieden hoop. “Het is een kwestie van tijd,” denkt Van der Waals. “In de toekomst spugen we af en toe op een testpapiertje, en weten we 100 procent zeker of we vruchtbaar zijn of niet.”