Stiekem de geit slaan; Tentoonstelling van oude schoolplaten

Een reis rond de wereld in 80 schoolplaten; t/m 7 september in het Nationaal Schoolmuseum, Nieuwemarkt 1a, Rotterdam. Di. t/m za 10-17u. Zo.13-17u. Toegang voor kinderen tot 16 gratis, volwassenen ƒ 3,50. Inl. 010-4045425.

In China lopen varkentjes op straat, poetst de kapper een kale kop, drinken dames met kleine voeten thee op een veranda. In de Zuid-Amerikaanse jungle kun je je maar beter niet wagen en in Centraal-Afrika vormen 'drie steenen en een aarden pot' de keuken om dikke rupsen te bereiden. In Tirol is het pas echt leuk, omdat de mensen er 'vlijtig, eerlijk, bekwaam en vooral matig' zijn. Maar wie goed kijkt naar de schoolplaat uit 1930 met het Oostenrijkse dorpstafereel, ziet op de achtergrond iemand allesbehalve matig met een zweep een geit slaan.

Op een tentoonstelling in het Rotterdamse schoolmuseum is te zien hoe Nederlanders aan het begin van deze eeuw over de wereld dachten. Tachtig aardrijkskundige schoolplaten hangen er, met afbeeldingen van beroemde kerken in Europa (de Dom in Keulen), van landschappen (de woestijn, de toendra, de Niagara-watervallen) en van het leven van mensen over de hele wereld. Ze werden op school gebruikt toen er nog geen dia's en video's bestonden. Bij de platen hoorde een boek vol verhalen voor de onderwijzer om voor te lezen, zoals over het reisje naar de Rijn van de familie Van Dongen en hun tante Riek, een 'blozende Geldersche boerin'. Tante Riek vond alles 'mooi en grootsch!' De kinderen hoorden zo wat de plaat voorstelde.

De tekenaars van de platen waren meestal niet op reis geweest, maar kregen van uitgevers precies te horen wat ze moesten afbeelden. Soms smokkelden ze een beetje, zoals J. Klemm, die rond 1900 New York tekende. Het eiland met het Vrijheidsbeeld ligt dichterbij Manhattan dan in het echt, zodat het allemaal op de plaat past. Of zou hij zich gewoon vergist hebben? Luchtfoto's bestonden nog niet. Om te weten hoe iets er van bovenaf uitzag, moest je met een luchtballon opstijgen en dan hoog in de lucht snel alles tekenen wat je zag.

Het leukste op de oude schoolplaten is wat de tekenaars er zelf bij verzonnen hebben. Op de kade van Venetië staan twee poppetjes te wuiven naar een gondel. Wie zwaaien ze uit? Komt diegene ooit nog terug? Je kunt je helemaal voorstellen hoe je oma of overgrootmoeder in de klas heeft zitten dromen, starend naar de plaat. De piramides en de Sfinx in Gizeh liggen er nu nog precies zo bij als de Duitse tekenaar Wachsmuth ze in 1900 tekende, maar de figuurtjes op de voorgrond 'vertellen' iets extra's. Egyptische kameeldrijvers liggen in het zand, helemaal vooraan staat een tuttige mevrouw met een parasolletje te luisteren naar een heer die iets uitlegt.

Kinderen vanaf acht jaar kunnen op de tentoonstelling een paspoort krijgen en langs de platen een wereldreis maken. Op een kaart houd je bij waar je geweest bent, na afloop krijg je een stempel in je pas. Maar eerst maak je vragen en opdrachten, zoals 'teken de vlag van Helgoland'. Naast die plaat hangt een rijmpje: 'Groen is het land / Rood is de kant / Wit is het zand / Dat zijn de kleuren van Helgoland'.