Logboek van een rampvlucht

Het duurde een half uur voordat de brandweer vorig jaar in Eindhoven het wrak van de Hercules binnen ging. Waarom zo lang? In de gisteren gepresenteerde rapporten staat het antwoord niet. De Tweede Kamer gaat nu zelf op zoek.

ROTTERDAM, 18 APRIL. De meerderheid van de Tweede Kamer is niet tevreden met de resultaten van diverse onderzoeken naar de ramp met het Hercules-transportvliegtuig op Eindhoven Airport in juli vorig jaar. Hierbij verloren 34 mensen het leven. Op initiatief van de Partij van de Arbeid gaan de Kamerleden nu zelf zoveel mogelijk betrokkenen horen over oorzaak en toedracht van de ramp en de daarop volgende gebrekkige hulpverlening.

De politici willen evenals de nabestaanden antwoord op de vraag waarom in de eerste plaats de brandweer, maar ook andere hulpdiensten vijfentwintig minuten hebben gewacht alvorens het verongelukte toestel binnen te gaan. Vier eindrapporten van onder meer de Koninklijke Luchtmacht en het ministerie van Binnenlandse Zaken, die gisteren zijn verschenen, geven hierover geen uitsluitsel.

Over dat afwachten zegt de inspectie Brandweerzorg en rampenbestrijding van Binnenlandse Zaken dat een bevelvoerder (brandweercommandant) bij een brandbestrijding met slachtoffers een afweging maakt tussen de risico's voor zijn eigen mensen en de noodzaak van een zo snel mogelijke redding. “Hij zal in de praktijk zijn mensen eerder tegen moeten houden een brand in te gaan, dan hen een opdracht tot redden moeten geven. Waarom er door de brandweer in dit geval geen initiatieven zijn ontplooid is in brandweer-technische zin onverklaarbaar. Een benadering vanuit de psychologie zou misschien meer licht kunnen geven”, aldus de Inspectie Brandweerzorg.

Sinds gisteren is een nieuwe blunder in dit drama bekend. De 'vogelman' van de basis heeft in de namiddag van zondag 15 juli 1996 niet gedaan waarvoor hij was aangesteld: vogels verjagen. Het afgelopen jaar zijn er steeds meer misverstanden, fouten en nalatigheden waardoor het ongeluk met de Hercules C130 een grote ramp werd, bekend geworden. De verkeersleider, inmiddels overgeplaatst, blijkt ongewild een rol van betekenis te spelen: hij meldde de 'vogelman' niet dat het toestel twintig minuten eerder zou landen, riep hem zelfs terug naar de toren en vervolgens vergat hij bij het alarm 'crash alpha' door te geven dat er zoveel passagiers aan boord waren. De belangrijkste misverstanden, fouten en blunders op rij:

De verkeersleiding waarschuwt de 'vogelman' niet dat het toestel uit Villafranca twintig minuten eerder zal landen. “De activiteiten van verkeersleiding en vogelman zijn niet op elkaar afgestemd”, aldus het eindrapport. Tussen drie uur 's middags en zes uur, het tijdstip van de landing zijn er geen vogels verjaagd.

De co-piloot/vlieger heeft volgens de deskundigen van de Nederlandse luchtmacht weinig ervaring, maar is 'gekwalificeerd' voor de vlucht. Hij voert de landing uit.

Terwijl de Lockheed C130 'Hercules' boven de baan hangt, besluit de piloot-vlieger om een doorstart te maken. “Bijna zeker ingegeven door de aanwezigheid van vogels”, staat in het eindrapport. Daar wordt aan toegevoegd: “Gesteld kan worden dat het doorzetten van de landing onder de gegeven omstandigheden een veiliger keuze zou zijn geweest”.

Een dichte zwerm spreeuwen (opvliegend 'in balvorm') belandt in de linkermotoren.

De piloten zetten een rechtermotor in vaanstand (waardoor de minste weerstand wordt verkregen); het onderzoek heeft niet duidelijk gemaakt waarom. Het toestel krijgt hierdoor nog minder vermogen, maar volgens deskundigen had in werking houden het ongeval niet kunnen voorkomen.

De verkeersleider, door contacten in de privé-sfeer wel op de hoogte, vergeet door te geven dat er niet alleen een bemanning van vier personen aan boord is, maar ook nog 37 passagiers. De officiële passagierslijst is niet 'op' de toren aanwezig.

De brandweer van de basis bestrijdt het vuur met twee van de drie aanwezige 'tenders'. Na enige minuten is de brand onder controle en worden enkele toegangen gecontroleerd. Die blijken niet te openen, men doet verder geen pogingen om met gebruik van het in de wagens aanwezige gereedschap het toestel binnen te gaan. In het ruim van de Hercules zitten 41 wanhopige militairen, die trachten het vuur te blussen en de (door de klap ontzette) noodluiken te openen.

Als de brandweer van Eindhoven direkt na de 'crash' assistentie aanbiedt, wordt dat door de commandant van de basis afgewezen. Tien minuten later wordt dringend om die bijstand gevraagd. De brandweerauto's komen voor dichte hekken doordat niet de juiste route is opgegeven.

Later blijkt dat de basisbrandweer en de regionale brandweer nooit een gezamenlijke oefening hebben gehouden waarbij werd uitgegaan van een ramp met een groot toestel. Noch de defensietop, noch de bevelhebber van de Luchtmacht gaven dat hoge prioriteit. De gemeente Eindhoven was nog met de voorbereiding bezig.

Het rampbestrijdingsplan 'Welschap' (vroegere naam van het militaire vliegveld) treedt niet in werking. “Door zowel civiele als militaire autoriteiten werd op wezenlijke punten zonder overleg met de andere partij afgeweken van hetgeen is voorzien in het plan. Hierdoor werd het onmogelijk de gevolgen van het ongeval op een gestructureerde wijze aan te pakken”, aldus het eveneens gisteren gepresenteerde eindrapport van de Inspectie Brandweerzorg en Rampbestrijding.

De twee piloten en de boordwerktuigkundige, allen van de Belgische luchtmacht verlaten het verongelukte toestel niet via de ramen aan de voorkant, maar rennen naar de loadmaster en de passagiers achterin om met brandblussers te redden wat er te redden valt. Ze vergeten rookmaskers op te zetten en raken bedwelmd.

Op de vliegbasis wordt een crisiscentrum ingericht, evenals in de brandweerkazerne van Eindhoven. De twee beleidscentra werken volkomen langs elkaar heen, de basiscommandant weigert om naar de brandweerkazerne te gaan. Loco-burgemeester W. van Zon van Eindhoven verzuimt de leiding te nemen, in afwijking van wat voorgeschreven staat in het rampbestrijdingsplan.

Na vijfentwintig minuten gaat de brandweer het wrak van de Hercules binnen. Tien militairen zijn dan nog in leven, maar zwaargewond vooral door inwendige verbrandingen. Er zijn geen ambulances, verpleegkundigen en zelfs geen goede brancards beschikbaar; er is één militaire arts. Het traumateam voor de regio wordt pas om tien voor zeven, 45 minuten na de crash, gewaarschuwd. Eén gewonde overlijdt tijdens het vervoer, twee bezwijken in het ziekenhuis.

Als de omvang van de ramp bekend is, zegt burgemeester R. Welschen van Eindhoven dat er niet minder levens te betreuren zouden zijn geweest, wanneer de hulpverleners tien minuten eerder het toestel binnen waren gegaan. Deze mededeling roept veel verontwaardigde reakties op. Later biedt de burgemeester zijn excuus aan voor deze uitspraak.