Bondskanselier Klima opereert in schaduw Haider

ROTTERDAM, 11 APRIL. Niets op het congres van de Oostenrijkse sociaal-democraten suggereerde afgelopen woensdag in Linz onzekerheid, laat staan onenigheid. Viktor Klima werd met een communistisch aandoende meerderheid van ruim negentig procent van de stemmen gekozen tot de nieuwe partijvoorzitter.

De vertrekkende voorzitter Franz Vranitzky, die eerder dit jaar zijn ambt als bondskanselier al aan Klima heeft overgedaan, werd na een emotionele afscheidsrede door de zeshonderd partijafgevaardigden met een minutendurend applaus uitgezwaaid.

Achter deze schijnbare eenheid gaat echter een dolende partij schuil, die voelt dat de extreem-rechtse FPÖ van Jörg Haider haar op de hielen zit. De sociaal-democraten, die al meer dan een kwart eeuw aan de macht zijn, raken steeds meer stemmen kwijt aan Haiders Freiheitlichen. Vooral de traditionele achterban van de SPÖ, arbeiders en Oostenrijkers in verpauperde stadswijken, lopen massaal over naar de Haider. Bij recente gemeenteraadsverkiezingen bedroeg het verschil tussen beide partijen nog maar ongeveer twee procent.

De komst van de vitale, mediagenieke Klima heeft Haider wel wind uit de zeilen genomen. Maar Klima koestert zich in het imago van de keurige variant van Haider, waardoor het politieke klimaat er schimmiger op is geworden. Klima krijgt, vooral van de linkerzijde van zijn partij, te horen dat hij lonkt naar de verderferlijke standpunten van de FPÖ. De krachtige herhaling op het partijcongres van het standpunt dat hij onder geen enkele voorwaarde met de huidige FPÖ zal samenwerken, is van die kant dan ook enthousiast begroet.

Het is een onmogelijk dilemma voor de sociaal-democraten. Samenwerking met de extreem-rechtse Haider lijkt voor een nette partij uitgesloten (de conservatieve ÖVP, de huidige coalitiepartner van de SPÖ, heeft het met weinig succes een keer geprobeerd). Maar daarmee blijft Haider in de aangename positie van stuurman aan de wal, die vanaf de zijlijn het beleid kritiseert met vage beschuldigingen aan het adres van 'de buitenlanders' en de Europese Unie.

Binnen de SPÖ gaan nu af en toe stemmen op om de partij deels om te vormen tot een soort reform- en protestbeweging. Het invloedrijke partijlid Andreas Rudas pleitte onlangs voor meer samenwerking met geëngageerde christenen. Waarop de Salzburger Nachrichten schreef dat “een regeringspartij probeert proteststemmen tegen zichzelf” binnen te halen.

Dat de partij dringend toe is aan hervormingen is duidelijk. Het programma stamt uit 1978 en is geschreven vanuit het streven naar een “klassenloze maatschappij” waarbij economische activiteit moet worden opgevat als “dienstbetoon aan de samenleving”.

Ook de Oostenrijkse neutraliteit, in 1955 opgedrongen als voorwaarde voor het vertrek van Sovjet-troepen, geldt voor velen binnen de SPÖ nog steeds als een groot goed. Maar wat stelt neutraliteit nog voor nu de Koude Oorlog voorbij is, Oostenrijk sinds 1994 lid is van de Europese Unie en sinds kort ook van het Partnership for Peace-programma van de NAVO. De Oostenrijkse neutraliteit is elastisch. Zo elastisch dat coalitiegenoot ÖVP het denkbaar acht lid te worden van de NAVO zonder de neutraliteit uit de grondwet te schrappen - partijvoorzitter Wolfgang Schüssel sprak van een “dynamische interpretatie” van het begrip neutraliteit.

Bij de SPÖ denken ze daar anders over. De partij ziet voorlopig geen aanleiding om de neutraliteit op te geven en lid te worden van de NAVO. Mocht de NAVO, na de uitbreiding met landen in Centraal- en Oost-Europa van karakter veranderen (vooral de plicht tot militaire bijstand is de SPÖ een doorn in het oog), dan is deelneming op termijn mogelijk, maar pas nadat de Oostenrijkers zich daarover in een referendum hebben uitgesproken.

Dat lijkt een onhandige manoeuvre. Niet alleen is coalitiegenoot ÖVP ertegen, met als reden dat de neutraliteit ook zonder referendum in de grondwet isopgenomen. Een referendum speelt Haider in de kaart. De FPÖ heeft zich tot nu toe altijd een sterk voorstander van de NAVO betoont - tenslotte beschouwt de partij volgens het programma “de overgrote meerderheid van de Oostenrijkers” als behorend bij de Duitse volks-en cultuurgemeenschap. Maar de gehaaide Haider zou wel eens van mening kunnen veranderen, tenzij de SPÖ bepaalde consessies doet. Zo krijgt zelfs deze kwestie in Oostenrijk een Haideriaanse draai.