'Kabouter' gooit hoge ogen als presidentskandidaat

Met stunts en onconventionele campagnes beheerst burgemeester Antanas Mockus van Bogotá al jaren het Colombiaanse nieuws. Hij beschouwt zichzelf niet als politicus, maar als volksopvoeder. Volgens opiniepeilingen maakt hij een zeer goede kans de volgende president van Colombia te worden.

BOGOTÁ, 10 APRIL. “Wil je iemand doodschieten? Waarom sla je hem dan niet? Maar als je wilt slaan, is het dan niet beter te schelden? Of: tel tot tien, en PRAAT HET UIT.” De poster hing in de hele stad. Bij stoplichten aapten als clown verklede jongeren agressieve automobilsten na. Wortels van textiel hingen als vrolijke boksballen in de straten. De campagne van de burgemeester Mockus van Bogotá duurde een jaar. “Natuurlijk heeft het geholpen”, zegt Antanas Mockus zittend onder een grote oranje wortel. Ook in zijn burgemeesterskamer bungelt het symbool van zijn opmerkelijke anti-geweldscampage. “Het gaat niet om politiek”, zegt Mockus. “Het gaat erom dat je de mensen opvoedt.”

Het gezicht van een kabouter - guitige oogjes boven een grote wipneus - maar ook de acties van een kabouter. Een paar jaar geleden haalde de Litouwse emigrantenzoon de publiciteit als rector van de universiteit van Bogotá. Politici kwamen hem vertellen dat er op het onderwijs weer bezuinigd werd. In plaats van de normale plichtplegingen draaide Mockus zijn rug naar hen toe en liet zijn broek zakken. “Ik geloof dat acties die breken met holle gewoonten een verlichtende werking hebben”, zegt de man die later als burgemeester ontvangsten deed met een roze plastic zwaard op zijn heup gebonden. Hij hield campagnes voor zuinig watergebruik, tegen vuurwerk en dronkenschap, en hij bracht de financiën van de stad weer op orde. Met zijn leus 'als je de mensen laat zien wat je doet, willen ze graag belasting betalen' werd hij de lieveling van de stad.

Nu wil de Latijnsamerikaanse kabouter president van Colombia worden. Afgelopen weekeind nam hij ontslag als burgemeester van Bogotá om zich op de campagne te richten. Als het aan de opiniepeilingen ligt, zal dat hem nog lukken ook volgend jaar. Samen met de beroemde anti-narco rechter Alfonso Valdivieso staat Mockus bovenaan de voorkeurslijst, met tussen de 45 en 55 procent van de stemmen. In combinatie met Valdivieso - Mockus president en de rechter vice-president, of omgekeerd - loopt het percentage op tot 85 á 90 procent. “Ik denk dat de mensen een grote behoefte aan eerlijkheid hebben”, zegt Mockus en vertelt dat hij zich met Valdivieso als koppel zal presenteren.

Uit de opinieonderzoeken blijkt dat juist de onafhankelijkheid van Mockus, de afwezigheid van elke band met de heersende politieke klasse, hem tot meest populaire kandidaat maakt. Als burgemeester heeft Mockus bewezen 'eerlijk' te zijn; niet de gemeentekas te plunderen voor persoonlijke doeleinden, geen aanbestedingen uit te delen aan 'bevriende' bedrijven. In steeds meer Latijnsamerikaanse staten wordt dit voor de kiezers doorslaggevender dan ervaring of staatsmanschap.

Ook in Peru en in Ecuador zijn de afgelopen jaren onafhankelijke buitenstaanders tot president verkozen. Zeven jaar geleden bracht de diepe afkeer van de corrupte politieke klasse in Peru de Japanse emigrantenzoon Alberto Fujimori aan de macht. Hij saneerde de economie, bracht de inflatie terug en werd uitgeroepen tot 'held' van de economische liberalisering in Latijns-Amerika. Intussen parkeerde hij tanks voor het parlement als deze een hem onwelgevallige beslissing dreigde te nemen. Hij benoemde rechters en openbare aanklagers, schakelde vakbonden en politieke partijen uit, en regeert al zes jaar met behulp van het leger.

Zo kwam vorig jaar ook in Ecuador een buitenstaander aan de macht. 'El Loco', de gek Abadalá Bucharam, met zijn optredens als country & western-zanger, zijn halfnaakte vrouwen op het podium. Dit keer ging het om een arabische migrantenzoon. Geen dictator maar een dief. Met zijn familieclan lepelde hij de staatkassen leeg. Zo bracht hij in februari uiteindelijk zichzelf min of meer ten val. Terwijl hij op staatskosten een feestje gaf voor zijn jongste zoon, reed zijn andere zoon als hoofd van de douane weg met geïmporteerde auto's en kisten vol zijden kleren. Intussen gingen twee miljoen Ecuadorianen de straat op om te protesteren tegen een prijsverhogingen van meer dan 300 procent op de basisvoorzieningen als gas, licht en openbaar vervoer. Bucharám sprak over een 'complot' en een 'staatsgreep'. Op 6 februari zette het Ecuadoriaanse parlement hem af wegens 'mentale incapaciteit'.

Hoe zal de Litouwse Mockus zich nu in Colombia ontpoppen? De huidige president Ernesto Samper (Liberale Partij) heeft iedere geloofwaardigheid verloren door de manier waarop hij het onderzoek naar de narco-financiering van zijn verkiezingscampagne heeft geblokkeerd. Van schandaal in schandaal, van crisis tot crisis. Zo is zijn regering tot nu toe te typeren. Al meer dan dertig jaar verkeert Colombia in oorlog. Guerrilla, paramilitairen, drugsbaronnen. Dertigduizend doden per jaar, één miljoen binnenlandse vluchtelingen, en het grootste aantal ontvoeringen ter wereld. Dat zijn een paar van de problemen waar straks ook Mockus voor komt te staan.

“Door en door een democraat”, zo beschrijft de commentator van het onafhankelijke nieuwsstation Noticiero de las siete hem. Een man die bemiddelt en niet op de spits drijft. Die geen waarde aan roem of aardse rijkdommen hecht. “Hij zou de ideale figuur zijn om een doorbraak naar vrede te maken”, meent de commentator. Toch heeft hij ook twijfels. “Mijn idee van regeren is niet politiek”, zegt Mockus bijvoorbeeld. “Eerder het oude Griekse idee van opvoeding tot burgerschap.” En, met opvoeding sluit je nog geen vrede. Met ludieke campagnes herstel je geen overheid, die in grote delen van Colombia letterlijk vervangen is door zelfstandige mini-staten van de guerrilla, de paramilitairen en de drugsbaronnen. “Nee”, geeft Mockus toe. “Maar het gaat erom dat hier in Colombia heel veel mensen een neiging tot geweld hebben.” Eerst moet het geweld onder de 'gewone' burgers worden aangepakt, meent Mockus. Daarna kun je nog eens gaan denken over vrede tussen de strijdende Colombiaanse 'staten'. “Het is opmerkelijk hoe kwetsbaar mensen zijn”, filosofeert Mockus over de autobommen die nu ook steeds vaker door de guerilla worden gebruikt. Hij heeft het over regeren via instemming en het 'keren van de conflictcultuur': “Ik ben ervan overtuigd dat de leus: 'tel tot tien' meer helpt tegen geweld dan de mooiste redevoering. Maar nu moet ik echt weg.”

In de dienstauto gaat het gesprek gewoon verder. Over de Colombiaanse economie. “Als je bepaalde gewoonten van met elkaar omgaan verandert, zou dat een grotere productiviteit opleveren.” En over de vraag of hij de verkiezingen levend zal halen: “Het zou heel jammer voor Colombia zijn als ze me neerschoten. Niemand wenst toch zijn kinderen toe dat hun leraar er niet meer is?”

Dan stopt de dienstauto voor een vervallen huisje in één van de meest lugubere delen van de stad. Mockus stapt uit, en strijkt de kreukels uit zijn jasje. “Hier werkt mijn tandarts. Ik zal je maar niet naar binnen vragen,” grijnst Mockus en verdwijnt het onverlichte trappenhuis in.

“Was dat Mockus?”, vraagt een oude man die het afscheid met de burgemeester had gezien. “Fantastico”, glundert hij. Mockus is de grootste politicus van deze eeuw, weet de man. Waarom? “Omdat hij eerlijk is natuurlijk. Als je hem weer ziet, doe hem de groeten en zeg dat de arme mensen met hem zijn.”