India door verschillende ogen

Granta, Granta publications, 288 blz. Prijs: ƒ 31,50.

Ieder zijn eigen India: het nieuwe nummer van Granta is helemaal gevuld met literaire bijdragen over het land dat dit jaar zijn vijftigjarige bestaan als onafhankelijke staat kan vieren. De redactie heeft zijn best gedaan en geprobeerd zoveel mogelijk verschillende stemmen te laten klinken, allemaal anders, stuk voor stuk herkenbaar voor wie van India houdt.

Vanzelfsprekend wordt er veel terugkeken, soms met nostalgie, vaker met een bittere pijn in het hart. De uitgeefster Urvashi Butalia tekent een mooi portret van haar eigen familie, waar sinds de deling van India een diepe, onoverbrugbare kloof doorheen loopt. Haar ouders waren hindoe's en na de onafhankelijkheid maakten zij deel uit van de tragische volksverhuizing uit het nieuwe land Pakistan, dat door de partij van Jinnah als thuisland voor de Indiase moslims was bedongen. Een oom bleef achter, trouwde een moslimmeisje en bekeerde zich tot de islam. Na veertig jaren van koppig zwijgen van beide kanten brengt Butalia zoiets als een hereniging tot stand - maar de wonden blijken te diep, het familiebloed stroomt niet waar het niet gaan kan.

Zoals je in het westen geacht wordt te weten wat je uitvoerde op de dag dat John F. Kennedy werd vermoord, zo wordt van Indiërs verlangd dat ze zich hun gedachten en omstandigheden herinneren toen op 14 augustus 1947 om middernacht het uur van de vrijheid sloeg. Dat valt tegen: een verzameling getuigenissen van mensen die het meemaakten, met portretten van Sanjeev Saith, laat zien dat de onafhankelijkheid niet voor iedereen een feest was. De journalist Sham Lal herinnert zich de euforie, maar ook de bloederige rellen in New Delhi - en ook in de geheugens van de meeste anderen domineert de herinnering aan pijnlijke werkelijkheid over de gevoelens van blijdschap en verwachting. Pachi Bewa, een huisvrouw uit Calcutta, die haar halve familie aan Oost-Pakistan (Bangla Desh) 'verloor': What's there to be happy about? We have no peace, there's looting and killing - we were here in the 1964 riots. There is no sense of belonging.' Even simpel als veelzeggend is de herinnering van Harpiyari, een wasvrouw uit Aligarh. Ze vertelt hoe de weinige moslims uit haar dorp uit angst voor de slachtpartijen op de vlucht sloegen. Uiteindelijk gebeurde er niets, maar de moslims kwamen niet terug. 'And then one day someone gave us flags and we waved them around.'

Ook voor de verwarrende tegenstellingen van het moderne India is veel plaats ingeruimd in deze Granta: de journalist-romancier James Buchan reist door de brandhaard die Kashmir is, William Dalrymple bericht uit de ruige deelstaat Bihar, Suketu Mehta wisselt jeugdherinneringen aan het oude Bombay af met een schets van de verscheurde realiteit van Mumbai, zoals de stad heet sinds de hindoe-fundamentalisten van de Shiv Sena-partij het voor het zeggen hebben. De sociaal bevlogen fotograaf Sebastiao Selgado maakte er foto's van het arbeidersleven van alledag bij, helaas met veel te weinig contrast afgedrukt.

Wanneer je zijn foto's naast die van Dayanita Singh legt, besef je meteen weer dat, zoals E.M. Forster al wist, het 'echte' India niet bestaat. Acht jaar lang werkte deze Indiase fotograaf voor buitenlandse werkgevers en al die tijd werd het India in beeld gebracht zoals het buitenland dat wilde zien. 'Ik kon wel meevoelen maar toch niet echt begrijpen wat het betekende om een prostitueé in Bombay te zijn of een kindarbeider. Ik wilde naar het India kijken waar ik zelf uit voortkom, naar de veranderende stijlen en relaties in welgestelde families die in de grote steden wonen, in het bijzonder mijn eigen stad, Delhi. Toen ik dit nieuwe werk aan enkele Amerikaanse redacteuren liet zien, konden ze niet geloven dat dit India was (en als het wel India was, dan was het behoorlijk brutaal van mij dat ik zulke mensen op de foto zette in een land dat zo door armoede geteisterd werd!).'

Nog een paar literaire verrassingen: dagboekaantekeningen van V.S. Naipaul, die hij later uitwerkte in zijn tweede reisboek over India, India: A Wounded Civilization; herinneringen van de grand and very old man van de Indiase essayistiek, Nirad Chauduri, die onlangs honderd werd, en een fragment uit de nieuwe roman van R.K. Narayan, die pas 91 is. Verder werk van moderne Engelstalige auteurs als Anita Desai, Amit Chauduri, Vikram Seth en Michael Ondaatje. Granta besluit met een primeur: een fragment uit een roman waar internationaal naar uitgekeken wordt, The God of Small Things, het debuut van de jonge schrijfster Arundhati Roy. Na dit fragment begrijp ik wel waarom: een intense familiegeschiedenis die zich afspeelt in het zuiden van India, gezien door de ogen van een broer en zus, geschreven in een volkomen eigen stijl, speels en suggestief, die mij doet denken aan de eerste boeken van Jeanette Winterson.

Schaf dit nummer van Granta aan en je zult jezelf moeten bedwingen niet meteen door te lopen naar het reisbureau.