Onderdrukte angsten in een Zuidafrikaans dorp

Diogenes, VPRO, zondag 6 april, Ned.3, 20.51u.

Rustieke beelden van een dorpje in een dal. Een verontrustend radiobericht, gesproken in het Afrikaans. De politie zegt: een heel gezin vermoord, terroristische aanslag vermoed. Dan een Afrikaander rock-band, die zingt van een 'donker, donker land'.

VPRO's Diogenes houdt zondag zijn lamp bij een bevolkingsgroep, waarvoor de wereld waarschijnlijk weinig sympathie heeft: de Afrikaander Boeren op de grens van een nieuwe wereld, maar nog steeds geplaagd door de demonen van vroeger.

De plaats van handeling is klein, maar het drama groot. Het verhaal speelt zich af in Carolina, een conservatieve dorpsgemeenschap 100 kilometer ten noordwesten van Johannesburg. Op 28 april 1995 wordt het plaatsje opgeschrikt door een moordpartij. Laat in de avond hoort de zwarte knecht van boer Fanie Davel diens vrouw roepen: “Ze gaan ons verkrachten”. Hij waarschuwt de politie. Die arriveert in auto's met zwaailicht. De knecht hoort schoten. De volgende morgen blijkt wat zich heeft afgespeeld. Davel, zijn vrouw en dochter zijn dood, evenals drie zwarte politiemannen. Het zevende slachtoffer wordt buiten het huis gevonden: de 25-jarige Manie van Aardt, openbaar aanklager van Carolina.

Iedereen - van politiekapitein Wouter de Vos, die het onderzoek leidt, tot Davels knecht - denkt aan een terroristische aanslag vanuit de zwarte gemeenschap. Maar het onderzoek wijst anders uit: alle schoten zijn afgevuurd met het pistool van Manie van Aardt. De agent Lennevelder, die zwaar gewond raakte, zag hem schieten op de politie. De alom geachte, veelbelovende jurist, rugbyspeler en psalmenzanger Van Aardt verkrachtte en vermoordde een blank gezin. De zwarte knecht: “Ik had nooit gedacht dat blanken tot zoiets in staat waren”.

De Afrikaander filmer Tjaart Theron, die zijn jeugd doorbracht in een vergelijkbaar dorp, dat leefde van de huisnijverheid in leren bijbelomslagen, ontleedt het drama van Carolina. Hij “huivert van herkenning”. In gesprekken met Wouter de Vos, jeugdvrienden van Fanie en Manie en de uit Carolina afkomstige pop-producent Dirk Uys, tekent zich een beklemmend beeld af van een godvrezende gemeenschap vol onderdrukte angst- en lustgevoelens.

Therons conclusie: het Zuid-Afrika van de apartheid was door en door ziek en terroriseerde ook de zielen van de zich superieur wanende blanken. Het verzet tegen dit systeem, waarin iedere dissonant werd doodgedrukt en alle kwaad werd verzwegen, kwam ook van binnenuit. Van jonge Afrikaanders, zoals Theron en Uys, die niet langer konden leven met de leugen.