Whisky drinken uit een dode vis; Het surrealistische Schotland van schrijver Alan Warner

“Taal is een klassenkwestie, het speelt een beslissende rol in hoe we de wereld ervaren”, zegt de Schotse schrijver Alan Warner. In zijn eerste roman liet hij een drinkende, dansende vakkenvulster haar wereld benoemen. Ook in zijn tweede roman, 'These Demented Lands', speelt zij weer een rol. “Morvern is een stem voor al het mooie in de wereld.”

Alan Warner: These Demented Lands. Uitg. Jonathan Cape, 215 blz. Prijs ƒ 35,95. Een Nederlandse vertaling van Morvern Callar verschijnt later dit jaar bij de Arbeiderspers.

“De trein op weg naar Spanje: vol drank en drugs. Ik word wakker - we staan stil. Ik denk fuck. Ik spring eruit. Een bord: Poitiers. Frankrijk. Trein weg, in geen uren een volgende natuurlijk. Midden in de nacht. Ik ga de bar in. Naast me staat een meisje te huilen. Ik zeg kop op, zo erg kan het niet zijn. We slaan aan het drinken. Ze vraagt me mee naar huis, we drinken nog wat, dan neemt ze me de slaapkamer in. Daar ligt hij, op de vloer. Ze probeert me in bed te krijgen. Ze stapt er gewoon overheen. Maar je voelt de aanwezigheid van haar vriend. Morsdood.”

De jonge Schotse schrijver Alan Warner (32) vertelt sterke verhalen in de bar Davey Byrns in Dublin, “waar Leopold Bloom in Ulysses nog een gorgonzola-sandwich bestelde. Op het afgesproken moment, één uur s middags, was hij halverwege zijn eerste pint Guinness. Inmiddels, acht uur later, zit hij achter zijn tiende. Grijnzend vertelt Warner - boomlang, deurbreed, met onstuimig halflang haar dat hij steeds gedachtenloos naar achteren strijkt - in de zachte tongval van zijn streek.

Als ik hem spreek moet These Demented Lands, Warners tweede roman, nog verschijnen. Het is het vervolg op zijn debuut Morvern Callar uit 1995. Al miste het Londense literaire establishment het debuut goeddeels, de BBC verfilmt het inmiddels, en vijf vertalingen staan op stapel. Op het Ierse platteland, waar Warner met zijn vrouw tijdelijk woont in een verbouwde stal, werkt hij nu aan een script voor een Hollywoodfilm. De negentienjarige Holly klonk een dag eerder aan de telefoon nogal onsamenhangend: ze had net haar vriendin naar het ziekenhuis gebracht, na een paar rondjes tequila-slammen. “Ze viel zomaar van haar kruk af,” zei ze verbaasd. “Het was nog niet eens middag.”

Warner is bevriend met Irvine Welsh, de auteur van het cultsucces Trainspotting. Net als bij Welsh gaan Warners personages zich te buiten aan fenomenale hoeveelheden drank en drugs, ze housen de hele nacht, drinken de hele dag en vinden tussendoor nog tijd voor wat ranzige seks. Met hun stonede hoofden belanden ze op de vreemdste plekken en maken surrealistische dingen mee. En net als bij Welsh hebben ze uitzichtloze rotbaantjes, al wonen ze niet in de troosteloze Edinburghse flats uit Trainspotting, maar in al even perspectiefloze havenstadjes in het afgelegen Schotse Hoogland.

Toch zijn er ook grote verschillen tussen Welsh en Warner. Warners boeken hebben een plot, een klassieke opbouw, en zitten vol literaire verwijzingen en religieuze symboliek. Terwijl Welsh zich graag profileert als anti-intellectueel, is Warner ondanks zijn working class-achtergrond een wandelende literaire encyclopedie. Hij studeerde Engels, maar refereert met evenveel gemak aan Pessoa, Onetti en Camus - het notitieblokje telt na afloop van het gesprek drie pagina's met namen en titels in zijn wat onbeholpen blokletters: leestips. Volgens vrienden moest Warner op vakantie naar Spanje aan de grens ooit een verdacht zware koffer openen: van onder tot boven vol boeken - verder had hij nog geen tandenborstel bij zich.

Mist

Warner heeft grote ambities. De tot nu toe verschenen romans zijn pas het begin van een cyclus die zich afspeelt in zijn geboortestreek, rondom het havenstadje Oban aan de westkust van het Schotse Hoogland, net voor het eiland Mull. “Een overweldigend mooie omgeving: bergen, de baai, Mull voor je in de mist. Ik wil die plek vereeuwigen in de literatuur. Er een monumentaal oeuvre om heen bouwen, net zoals Camus heeft gedaan om Algiers of Dostojevski om Sint Petersburg.”

Opvallender nog dan zijn ambitie is de intensiteit van zijn toon. Die doet eerder denken aan J.D. Salinger dan aan de onbekommerde ironie van generatiegenoten als Welsh. Dit zijn de eerste regels uit Morvern Callar: 'Hij had Zijn keel doorgesneden met het mes. Hij had Zijn hand er bijna afgehakt met de vleesbijl. Hij kon niet protesteren dus ik stak een Silk Cut op. Morvern Callar, een 21-jarige vakkenvulster, staat in haar keuken. Op de grond ligt haar vriend. “Ik kon niet langs Hem zonder in Zijn bloed te stappen en ik dorst niet te dichtbijig te komen dus ik pak mijn spullen in de slaapkamer. Ik kom terug naar de keuken en spring met een aanloop over het dode lijk heen. Het aanrecht stond vol dus ik moest de afwas een stevig sopje geven.' ”

Het verhaal van de nacht in Poitiers weerklinkt in dit begin, maar er is iets mee gebeurd. Warner heeft niet beschreven hoe het is om een lijk te vinden in een vreemde slaapkamer, maar hoe het is om je vriend dood aan te treffen. Morvern is een meisje. Een provinciaals meisje dat op haar zestiende van school is gegaan om in de supermarkt te werken. 's Avonds gaat de afstotelijke bedrijfskleding uit, 'the little black number' aan, en drinkt, slikt en danst ze zich met Lanna van de bakkerij een gat in het geheugen in The Mantrap. Jongens die ze daar oppikken laten ze de volgende ochtend een briefje achter: 'Cheers for bumping us.'

Het boek is haar verhaal, verteld in haar woorden. Eigen woorden, zoals 'ik dorst niet', of 'dichtbijig', en een eigen grammatica, waarin heden en verleden door elkaar lopen, spreektaal vermengd is met dialect, en leestekens ontbreken. Morvern vertelt met de onbeholpenheid van een kind, maar ook met de achteloosheid van een mooi kassameisje. Het idioom van haar streek geeft haar stem tegelijk een zachte archaïsche klank.

“Het is een taalexperiment”, zegt Warner. “Morvern begon met die stem. Ik wilde de wereld beschrijven van een vakkenvulster. Niet van buitenaf, niet in mijn woorden, maar van binnenuit, vanuit haar. Taal is een klassenkwestie, het speelt een beslissende rol in hoe we de wereld ervaren: wat je niet kunt benoemen maak je niet echt mee. Morvern heeft voor de meest alledaagse dingen helemaal geen woorden. En tegelijk heeft ze woorden als 'mortal' voor dronkenschap of 'rampant' voor hitsigheid, en eigengemaakte woorden, woorden die ontspringen uit een heel eigen soort sensitiviteit: 'silentness', voor stilte, of mijn eigen favoriet: 'nighttimeness'.”

Morverns taal is een echo van de vrouwen uit zijn jeugd. “Het is deels de stem van mijn moeder. Zij is opgegroeid op een boerderij op Mull. Zij gebruikt woorden als 'silentness'. En het is de stem van de meisjes uit de buurt. Mijn eigen vriendinnetjes vroeger.”

Treinmachinist

'Het enige waar ik naar uit kan kijken', zegt Morvern ergens, 'is 39 jaar lang vroeg opstaan tot mijn pensioen.' “Stel je voor”, zegt Warner. “Nog 39 jaar die shit! Hoeveel mensen leven niet zo, met kutbaantjes in kutplaatsjes. Wat een heldhaftigheid, wat een moed, wat een geduld!” Zelf was hij nog treinmachinist toen hij het boek schreef. “Het is ontstaan uit haat voor dat werk. Ik had vier manuscripten af maar ik dacht dat ik nooit iets gepubliceerd zou krijgen, ik zag mezelf levenslang op en neer rijden. Ik dacht dat ik zou stérven op die trein.”

Morverns uitzinnige gedrag is haar niet te verwijten, vindt hij. “Morvern is onschuldig, het is de maatschappij die fout zit. Morvern is geweldig. Morvern is een stem voor al het mooie in de wereld.”

Meisjes als Morvern - 'drop-dead-gorgeous', laveloos, roekeloos, hondsbrutaal en ongrijpbaar - duiken op in al Warners werk. Zijn eerste gedichten schreef hij, bijna tien jaar geleden, zelfs onder haar naam. Is ze een ideaal? “Zulke meisjes bestaan! Ik heb ze gekend. Ik heb zelf vriendinnen als Morvern gehad. Vroeger. Mijn vrouw Holly is anders.”

De titel van Warners nieuwe boek, These Demented Lands, komt opnieuw van zijn moeder. “'That dog is driving me demented', kan zij zeggen. Demented. Zo'n sterk woord zo triviaal gebruiken heeft iets manisch. Het werkt verschrikkelijk krachtig.” Die manische trek is kenmerkend voor Hooglanders, zegt Warner. De koortsige sfeer van zijn boeken, waarin zonder ophouden de meest bizarre dingen gebeuren, is niet veel meer dan een weerslag van zijn eigen ervaringen. “De kroeg gaat dicht, iemand heeft een dubbele whisky voor zich staan, en hij mag het glas niet meenemen. Hij giet het over in een dode vis. Drinkt buiten verder. Zulke dingen gebeuren waar ik vandaan kom. Dat moet ik laten zien.”

'These Demented Lands', dat zijn de bergen, dalen en baaien van zijn geboortestreek. “Er is iets met die plek. De ijzingwekkende schoonheid van het landschap, de isolatie, de uitzichtloosheid. Het maakt mensen waanzinnig. Iedereen is er krankzinnig.”

These Demented Lands is een complexer boek dan Morvern Callar. Het heeft een wijder perspectief: Morverns stem wordt afgewisseld met die van een man, een onderzoeker van vliegtuigongelukken. Een kwaadaardige hotelier en een afgezant van het Vaticaan die heiligenlevens op hun zuiverheid onderzoekt, strijden ook nog om de aandacht. Het eiland Mull, waar het verhaal zich afspeelt, wordt verder nog bevolkt door een eindeloze rij figuranten: pasgetrouwde stelletjes, een kolonie jonge schelpenzoekers, dronken antenne-reparateurs, en de gebruikelijke stonede ravers.

In het debuut verwees de naam van een dj, Sacaea, naar het Babylonische festival waar gevangenen zich een laatste maal te buiten mochten gaan voordat ze werden geëxecuteerd. Warner wees toen al op de duistere kanten van de ravecultuur waar Morvern zich in onderdompelde. Inmiddels is Morvern haar wildste haren kwijt. Ze slaat het extatische vermaak van haar generatiegenoten met meer afstand gade. Warner: “Ze heeft alles gezien, alles gedaan. Ze is een slachtoffer van catharsis.” Warner zelf neemt ook explicieter afstand. Alle lijnen van het verhaal - een onderzoek naar een vliegtuigongeluk, een morbide versie van de Heilige Geboorte, een wellicht buitenaardse Heilige Graal, het naderende einde van het Millennium - en de hele stoet van personages, komen weliswaar bijeen in een groot dansfestijn, maar dat krijgt een verontrustende, apocalyptische vorm.

“Het dansen, het slikken, het drinken, het heeft iets van het Einde der Tijden”, zegt Warner. “Misschien speelt het hele verhaal zich wel af in de hel. Een zelfgemaakte hel. Misschien strekken de Demented Lands zich veel verder uit dan de Hooglanden. Morvern heeft inmiddels jaren rondgereisd, ze heeft het over Stockholm, de Costa del Sol, de Donau. 'These Demented Lands', misschien is dat wel heel Europa.”