VN-chef Kofi Annan: 'Als Amerika wil leiden, moet het ook betalen'

Al bij aanvang wordt hij de populairste secretaris-generaal van de Verenigde Naties genoemd. Kofi Annan (58) voelt zich een 'teamspeler'. Zijn belangrijkste taak voor de komende vijf jaar: hervorming van de bankroete VN. 'Je hebt geen revolutie nodig om ingrijpende wijzigingen door te voeren.'

Als de deur van suite 284 in het Haagse hotel Des Indes openzwaait, staat de secretaris-generaal glimlachend middenin de kamer te wachten. Met uitgestoken hand loopt de hoogste diplomaat van de wereld op zijn bezoek af. Elegant biedt hij een leren fauteuil dicht naast de zijne aan, waarmee hij ook letterlijk de afstand beperkt. Kofi Annan light.

De Verenigde Naties hebben een nieuwe leider, maar de leider zelf is niet veranderd. De protocollaire rimram die Annan (58) sinds twee maanden in het dagelijkse leven als secretaris-generaal omringt, heeft zijn ongedwongenheid niet beroerd. Tijdens zijn dertigjarige carrière binnen het VN-apparaat stond de Ghanees - ook in zijn laatste functie als ondersecretaris-generaal voor vredeshandhaving - bij iedereen bekend als 'Kofi'. Nu hij, zoon van een stamhoofd, tot de rijen van wereldleiders is toegetreden, blijft hij een open en bescheiden verschijning. Het maakt hem - in elk geval bij aanvang - tot de populairste VN-chef sinds mensenheugenis, zowel bij de lidstaten als binnen de VN-organisatie zelf, van hoog tot laag.

Het is een scherp contrast met zijn cerebrale voorganger Boutros-Ghali, die vorig jaar een smadelijke aftocht beleefde toen de Verenigde Staten hem eenzijdig dumpten, met een veto tegen zijn herbenoeming, en Annan de Amerikaanse favoriet werd. Het is tevens het contrast tussen de solist en de 'teamspeler', zoals Annan zich noemt, en tussen de professor en de manager, waarvoor Annan is opgeleid aan het befaamde Massachusetts Institute of Technology (MIT) in Boston.

Er is nog een verschil: over een paar uur vliegt de VN-chef deze avond na afloop van zijn tweedaags bezoek aan Nederland met de KLM terug naar New York, in business class. Een dag eerder ontdekte hij dat hij zou terugvliegen via Parijs om vandaar met de Concorde naar New York te reizen; een vaste manier van boeken uit het Boutros-tijdperk. Boutros wilde altijd “chique met de Concorde of eerste klas vliegen”, zoals een VN-diplomaat formuleert. Annan vond een rechtstreekse KLM-vlucht in business class, de duurste klasse, een betere optie: efficiënter en goedkoper.

Toeval of niet, die begrippen horen ook bij zijn belangrijkste taak voor de komende vijf jaar: hervorming van de bankroete VN. Annan is voortvarend begonnen: hij heeft een 'kabinet' van ondersecretarissen-generaal en fonds- en programma-managers geformeerd, uitvoerende comités opgericht in diverse gebieden, van vrede en veiligheid tot en met sociale en economische zaken, en de Canadese zakenman/milieu-activist Maurice Strong, voorzitter van de VN-milieuconferentie in Rio (1992), aangetrokken als uitvoerend coördinator van de hervormingen - om “al onze voorstellen en activiteiten te harmoniseren”. Voorts wil Annan een plaatsvervanger aanstellen, een nog niet bestaande functie, waarvoor de Noorse oud-premier Gro Harlem Brundtland de meeste kans maakt.

Kort na zijn aantreden bezocht de nieuwe VN-chef president Clinton en de Republikeinse leiders in het Congres, die weigeren een schuld van 1,3 miljard dollar af te betalen zolang de VN niet worden hervormd en daarmee kwaad bloed zettenbij de andere lidstaten. Annans bezoek verbeterde de sfeer tussen de regering-Clinton en de VN, die een extra deuk had opgelopen door de Amerikaanse campagne tegen Boutros-Ghali.

De afgelopen week bezocht hij Groot-Brittannië, Frankrijk en Nederland om steun te krijgen voor zijn hervormingen en een vredesmacht voor Zaïre. “Als er de komende weken geen vredesmacht op de been komt, kan het te laat zijn”, zegt hij zacht pratend en precies articulerend.

U staat bekend als manager, maar bij uw benoeming zei u ook een 'morele stem' te zullen laten horen. Bent u ook activist?

“Ik zou mezelf niet als een activist beschrijven, maar ik zal niet op mijn handen gaan zitten als ik zie dat ergens hulp noodzakelijk is.”

Wilt u van de wereld een betere plek maken?

“Mijn doel is van de VN een beter instrument maken voor de internationale gemeenschap èn tegelijkertijd van de wereld een betere plek maken. Ik ben een man van daadkracht, ik ben realistisch, geduldig en vasthoudend. Als actie vereist is, zal ik optreden.”

U heeft onlangs gezegd dat een goede leider ook een goede volger moet zijn, maar heeft de aftocht van Boutros-Ghali - die te weinig had hervormd volgens de VS - niet bewezen dat de VN-chef meer een volger moet zijn?

“Niet noodzakelijkerwijs. Hij is in sommige opzichten een dienaar van de lidstaten en moet hun resoluties en beslissingen ten uitvoer leggen. Maar hij heeft ook de mogelijkheid om zaken van grote zorg onder hun aandacht te brengen, waarin hij wil dat zij optreden. Hij kan die mogelijkheid gebruiken om de internationale gemeenschap te mobiliseren. Dus: je bent niet altijd een leider, en je bent niet altijd een volger. Dit is een fenomeen waarvan iedereen in leidersfuncties zich bewust moet zijn.”

Er ligt geen nadruk op 'secretaris', en geen nadruk op 'generaal'?

“Wilt u weten of ik meer een secretaris of een generaal zal zijn? Ik zal een beetje van beide zijn, afhankelijk van de kwestie en het tijdstip.”

Uw moeder Victoria had vroeger een bakkerij. Als klein jongetje zat u klanten die hun schulden niet betaalden achterna, met het kasboek in de hand. Komt dat in uw huidige functie nog van pas?

Met een twinkeling in de ogen: “Misschien op een bepaalde manier. Sinds ik secretaris-generaal ben, heb ik ontdekt dat ik zowel schuldophaler ben als cheer leader. In deze baan komen alle ervaringen uit het verleden van pas.”

Bij uw benoeming zei u: “Laten we beginnen aan een tijd van helen.” U sprak van een 'beschadigd moreel'. Is de schade bij de VN zo groot door de problemen met Amerika?

“Bij beschadigd moreel denk ik aan twee dingen: de relatie tussen de lidstaten onderling en die met ons. Wij moeten de VS volledig terugbrengen op de plaats waar ze samen met de andere lidstaten hun contributies betalen en de organisatie leiden. Wij hebben dit leiderschap nodig, maar de VS hebben het ook nodig.

“Wij moeten voorts ons stafpersoneel motiveren. Ons moreel was zeer laag. Veel mensen zijn jarenlang als incompetent behandeld. Maar er zijn heel veel fantastische en getalenteerde mensen bij ons. Begrijp me niet verkeerd, we hebben onze portie profiteurs gehad. Maar we werken nu hard om het totale beheer te verbeteren. We gaan door met versimpeling van regels, kostenbesparende maatregelen en verdergaande computerisering. We willen het bedrag dat we nu besteden aan ons eigen beheer, 38 procent van onze begroting, terugbrengen tot 20 procent. Het vrijgekomen geld [zo'n 200 miljoen dollar] moet worden besteed aan ontwikkelingsprogramma's.”

U bent eerder een behoedzame consensus-bouwer dan een revolutionair. De VN zullen dus niet drastisch veranderen?

“Je hebt geen revolutie nodig om ingrijpende wijzigingen door te voeren. Je schiet vaak veel sneller op door de tijd te nemen, te analyseren, mensen te raadplegen, hun steun te verwerven voor je inspanningen, hen het programma als hùn programma van hervormingen te laten omhelzen en hen te laten helpen bij de uitvoering. Hervormingen zijn een proces, geen eenmalige gebeurtenis.”

U heeft al het papiergebruik binnen de VN met 25 procent verminderd door limieten voor officiële stukken. Dat is wèl revolutionair.

“Inderdaad. Ik ben daar soms zo bezorgd over: als we niets doen aan al het papier dat wij elke dag voortbrengen, zinkt het gebouw straks nog een keer onder het gewicht van al die stukken.”

Maar u gaat niet het kinderfonds UNICEF of het ontwikkelingsprogramma UNDP opheffen?

Grijnzend: “Zulke plannen heb ik op dit moment niet.

“Er zijn hervormingen die kunnen worden doorgevoerd op mijn gezag. Tussen nu en begin april zal ik met een reeks inhoudelijke aanpassingen komen. Ook de herstructurering van het economische en sociale terrein [waar nu drie elkaar soms overlappende afdelingen opereren, RvdR] zal daar een onderdeel van zijn. Ik ben nog niet klaar om daar nu over te discussiëren. Daarnaast zal ik eind juli de lidstaten een document aanbieden waarin de strategische beslissingen staan die zíj moeten nemen. Als ik tegen 185 lidstaten zeg: dit is de manier waarop we het zouden moeten doen, steek ik wel mijn nek uit.”

Sprekend over de prioriteiten van de VN, bedoelt u dan: welke taken kunnen de VN nog op zich nemen om de werelwijde belangen van supermacht Amerika èn de belangen van de kleinere en armere landen te dienen?

“Dat geloof ik niet. Waarom heb ik tijd genomen om alle lidstaten te consulteren? Ik begin er mee met de lidstaten vast te stellen wat het doel van de hervormingen moet zijn. Dat is de VN efficiënter, slanker en relevanter te maken en beter aan te passen aan de behoeften van de wereld in de volgende eeuw. We gaan de VN een nieuwe vorm geven voor een nogal ingewikkelde toekomst. Ik doe dit ook om hun steun te krijgen voor een hervorming die veel verder gaat dan tot nu toe. Als dit alles inderdaad bedoeld zou zijn om één lidstaat een plezier te doen, hoefde ik niet met de anderen te praten. Dan heeft u een secretaris-generaal die 184 lidstaten negeert en alleen uitvoert wat Washington wil. Er is een secretariaat nodig, dat universeel, wereldwijd en onafhankelijk werkt.”

De VS en de Westerse landen willen hervormen, maar de Derde-Wereldlanden lijken terughoudend en hameren vooral op economische ontwikkeling.

“Ik heb alle 185 lidstaten geconsulteerd, en ze zijn allemaal vóór hervorming. Als we hervormingen alleen zien als snijden en hakken, zal er verzet komen. Wij zullen geld besparen, maar we zullen misschien ook geld moeten investeren, om personeel op te leiden, computers te kopen en talenten binnen te halen. Een hervorming die van de VN een effectiever instrument maakt op het economische en politieke terrein, in ontwapening, drugs, terrorisme, dáár zal iedereen voor zijn.”

Toch is er al kritiek vanuit de Amerikaanse regering dat u te langzaam te werk gaat.

“Kent u mijn antwoord daarop?”

U bood in de Veiligheidsraad uw excuses aan dat u niet binnen vijf weken de VN hervormd had.

“Inderdaad, en toen ik mijn excuses aanbood, lachte iedereen. De Russische ambassadeur Lavrov zei: waar klaagt u over? U heeft meer tijd gehad dan God. Daarop antwoordde ik: dat is misschien zo, maar God had een uniek voordeel, hij begon met niets, zonder comités en zonder 185 lidstaten.”

U komt binnenkort met de nieuwe tweejaren-begroting die na twee jaar van bevriezing een daling zal vertonen. Tegelijkertijd zal de Amerikaanse Senaatscommissie voor Buitenlandse Betrekkingen criteria voor VN-hervormingen stellen, waaraan de VN moeten voldoen voordat de Amerikaanse schuld wordt afbetaald. Wat vindt u daarvan?

“Ik heb Washington gezegd dat ze een beetje rekening moeten houden met de andere 184 lidstaten.”

Bedoelt u de regering of de Republikeinen?

“De regering begrijpt het. Maar ik heb dit tegen het [in meerderheid Republikeinse, RvdR] Congres gezegd, tegen Newt Gingrich, de voorzitter van het Huis van Afgevaardigden, en tegen voorzitter Jesse Helms van de Senaatscommissie voor Buitenlandse Betrekkingen. We hebben rekening te houden met de gevoeligheden van de andere 184 lidstaten, die net zo goed soeverein zijn. Als het Congres mijn hervormingen op de voet gaat volgen, prima, maar als het iets onhaalbaars verlangt, zal het provocerend zijn voor de andere lidstaten.”

President Clinton heeft ten aanzien van de Amerikaanse VN-schuld voorgesteld 100 miljoen dollar dit jaar te betalen, en 900 miljoen dollar pas in 1999, als u uw hervormingen in de organisatie doorvoert.

“Maar de VS willen toekomstige aanslagen vooruit of op tijd betalen. Als ze hun oude schulden voldoen en geen nieuwe laten ontstaan, zou dit erg positief zijn.”

Bent u geschokt door het Republikeinse isolationisme?

“Ja, in zekere zin wel. Ik wist dat er isolationisten waren, of non-internationale elementen in het Congres. Ik woon in de VS en wij hebben veel gehoord over zwarte helikopters...”

U doelt op de malle beschuldiging van extreem-rechtse groepen die beweren dat de VN met zwarte helikopters over Amerika vliegen om het land over te nemen.

“Mal, ja, maar ik was verbaasd dit ook in het Congres te horen. Ze vroegen mij daar te bevestigen dat de VN geen blauwdrukken hebben om de soevereiniteit van de VS te ondermijnen en geen belastingaanslagen naar de Amerikaanse burgers te sturen. Er was zelfs een senator die zei: de VN zijn de VS geld schuldig, in plaats van andersom. Die reacties hebben mij zeer verbaasd.”

Datzelfde Congres kan een VN-chef maken of breken, zoals het met Boutros-Ghali bewezen heeft.

Berustend: “Tot op zekere hoogte kunnen ze dat. Daarom leek het mij na mijn discussie met president Clinton goed om met hen te gaan praten.”

Van andere landen krijgt u het verwijt dat u niet teveel een 'Washington-man' moet worden. Kunt u onafhankelijk blijven?

“Ik heb de andere lidstaten gezegd dat ik zo veel mogelijk aandacht zal geven aan elke lidstaat, die 25 procent van de begroting betaalt en een schuld van 1,3 miljard dollar heeft. Op opmerkingen als 'de VS steunen jou, hoe kan jij onafhankelijk zijn', kan ik alleen maar dit zeggen: het is een pluspunt voor de organisatie dat ik goede contacten heb met alle lidstaten, inclusief de machtigste.”

Bent u niet bang dat aarzelingen van de VS in het buitenlandse beleid tussen multilateralisme en isolationisme de VN negatief zullen beïnvloeden? De VN weerspiegelen tenslotte het politieke humeur van de VS?

“Mijn gesprekken in Washington doen me geloven dat de regering zich volledig verplicht voelt aan de VN. Zij heeft geconcludeerd dat de VN essentieel zijn voor de Amerikaanse buitenlandse politiek, en dat er tal van wereldwijde onderwerpen zijn die niet door één land kunnen worden opgelost, hoe machtig het ook is. Aan de regeringskant is er als zodanig geen aarzeling. Maar ik heb de VS gezegd dat de beslissing om contributies en schulden achter te houden vriend en vijand provoceert. Als Amerika wil leiden, moet het ook betalen.”

U heeft kritiek gekregen dat u niet genoeg oudgedienden van Boutros-Ghali hebt weggestuurd. Het gaat vooral over Yasushi Akashi, de omstreden Japanse VN-gezant in Bosnië [die veelvuldig weigerde de Bosnische Serviërs te bombarderen en nu ondersecretaris-generaal voor humanitaire zaken is]. U heeft hem zelf vaak bekritiseerd tijdens de oorlog.

“Ik ben er niet zeker van dat ik Akashi zo veel bekritiseerd heb tijdens de oorlog.”

Uw memo's aan hem zijn beroemd.

“Laat me dit zeggen: sommige benoemingen zijn gedaan, sommige veranderingen zijn doorgevoerd. Maar er zal nog veel meer gedaan worden voor het einde van het jaar.”

U bedoelt: Akashi zal van de zomer terugkeren naar Japan maar hij zal daar geen rector van de VN-universiteit worden, wat hij graag wilde?

“U bent ondeugend vanmiddag.”

Denkt u dat de hoogtijdagen van de vredesoperaties voorbij zijn?

“Ik heb altijd geweten dat vredeshandhaving bergen en dalen zou kennen. We zitten nu een beetje in een dal. Maar vredeshandhaving op zichzelf is wereldwijd toegenomen. Er zijn nu meer vredestroepen dan de VN op hun hoogtepunt hadden met 75.000 man. Het is nu meer gevarieerd: in het verleden werkten alle vredeshandhavers onder de vlag van de VN, nu zijn er meer regionale organisaties bij betrokken. We hebben zo'n veertigduizend man in Bosnië, onder NAVO-vlag. Als die er niet geweest waren, zou het onder VN-vlag zijn gedaan.”

Nu bent ù ondeugend, want de VN zijn in Bosnië compleet gemarginaliseerd door de NAVO.

“Daar ben ik niet zeker van. We zijn daar nog steeds actief met politiewerk. Maar los daarvan: de NAVO en andere regionale organisaties kunnen niet buiten hun gebied opereren, dus zal de meeste vredeshandhaving nog steeds bij de VN terugkomen. De internationale gemeenschap zal zich, als zij besluit ergens op te treden, [voor haar mandaat, RvdR] altijd weer tot de VN wenden.”

Maar de zogeheten 'Mogadishu-lijn' zullen de VN niet meer overgaan [zoals Amerikaanse VN-soldaten deden in 1993 in de Somalische hoofstad toen ze de grens tussen het handhaven en het opleggen van vrede overschreden, met vele Amerikaanse doden tot gevolg]?

“Dat hangt er van af. Wij hebben lessen geleerd in de afgelopen vijf jaar, die we gaan toepassen. VN-troepen zullen in de toekomst geloofwaardiger op pad gaan, beter in staat om zichzelf te verdedigen. Mijn les van 'Bosnië' is dat als we verdeeld zijn als internationale gemeenschap, we geen vooruitgang boeken. Maar toen in Bosnië de Amerikanen, de Russen en de andere landen samenkwamen, was er ineens wel vooruitgang. Voor grote operaties is de betrokkenheid van de VS noodzakelijk.”

Uw eigen continent heeft veel problemen: Liberia, Angola, Soedan, Rwanda, Burundi en nu vooral Zaïre. Wacht de wereld een nieuwe, eindeloze discussie over het sturen van een vredesmacht?

“Ik heb voorgesteld de mogelijkheid te onderzoeken troepen naar Zaïre te sturen om de vluchtelingen te beschermen. Het is schandelijk dat we deze vluchtelingen nu al zoveel maanden op de vlucht zien en dat we als internationale gemeenschap niet in staat zijn op te treden.”

Maar bent u optimistisch dat het geen herhaling wordt van vorig jaar toen de internationale gemeenschap wekenlang vergaderde over het sturen van troepen, tot de nood uiteindelijk niet meer zo hoog bleek?

“Er zijn nu zo'n 175.000 ontheemden opnieuw op de vlucht. We hebben logistieke hulp nodig om hen terug te krijgen naar Rwanda. We moeten ook de andere 25.000 zien te vinden. Er hoeven niet noodzakelijk gewapende militairen heen, al hebben we misschien wat beschermende troepen nodig voor de hulpverleners.”

Tweeëneenhalf jaar geleden zei u als ondersecretaris-generaal voor vredesoperaties in een gesprek met deze krant dat er bij de VN twee scholen voor vredeshandhaving zijn: de VN kunnen als een goede dokter elke patiënt helpen maar soms moeten zij ook 'nee' kunnen zeggen. U zei dat ook een dokter soms uitgeput raakt en niet meer verder kan. Internationaal groeit nu het cynisme over vredesoperaties...

Knikkend: “Er is een vermoeidheid, ja.” ...En in Bosnië lopen de oorlogsmisdadigers intussen nog vrij rond. Opportunisme lijkt een morele standaard op zichzelf geworden. Wat gaat u daar aan doen?

“We moeten het publiek erbij betrekken, regeringen en individuen laten begrijpen dat we in een global village en onderling afhankelijke wereld leven. Als we eerder te hulp waren geschoten in Bosnië, zouden wij nu waarschijnlijk niet met 2,5 miljoen vluchtelingen zitten. Daarvan zijn er 1,5 miljoen in andere gebieden een probleem geworden. Als we mensen helpen hun economieën te ontwikkelen en ze blijven thuis, krijgen we geen verhuizingen van miljoenen mensen, die op zoek zijn naar werk en immigratieproblemen veroorzaken.”

U bent nu een wereldleider. Welke leider uit de geschiedenis is voor u een voorbeeld?

“In het recente verleden vind ik Mandela een interessante leider. Ghandi ook. Maar er zijn ook anderen die een grote invloed op onze tijd hebben gehad. Ik vraag me dikwijls af: hoe kon het dat leiders van de generatie Churchill, De Gaulle en Roosevelt zich na de Tweede Wereldoorlog met elkaar in San Francisco verbonden en een VN creëerden om te zorgen dat er niet een Derde Wereldoorlog zou komen. Dat was een lange-termijnvisie. Zij kwamen met een universele verklaring van de rechten van de mens, een andere lange-termijnvisie. Zij stelden het Marshall-plan op, in de wetenschap dat ze binnen een jaar of twee geen middelen zouden hebben, nòg een lange-termijnvisie. Onze generatie wil voor alles wat wij doen onmiddellijke goedkeuring. En als we geen middelen hebben zijn we zo goed als klaar om in te pakken en te vertrekken. Ik heb hier geen antwoord op. Dit verlangen naar onmiddellijke en snelle resultaten is een onderdeel van onze huidige problemen.”

Een vriend heeft tegen u gezegd dat u een 'baan uit de hel' heeft. Wat was uw antwoord?

Annan lacht hard: “Ik was het met hem eens, maar ik zei ook: iemand moet het toch doen. Kennelijk is dat mijn lot.”

Plotseling veert hij op. Het gesprek eindigt na een half uur net zo ongekunsteld als het begonnen is: met een spurt verlaat hij de suite, op weg naar zijn volgende afspraak.