Turkse fundamentalisten werken van binnenuit

De Turkse Nationale Veiligheidsraad, bestaande uit de president, de regering en het leger, spreekt vandaag over de de groeiende onrust over de politieke koers van de moslim-fundamentalistische Welvaartspartij. Waar staat de Welvaartspartij voor en glijdt Turkije onder haar leiding af naar een door de islam gedomineerde staat?

ANKARA, 28 FEBR. De moslim-fundamentalistische Welvaartspartij in Turkije heeft alle tijd. Het kostte haar bijna 40 jaar om aan de macht te komen. En nu ze de dominante partner is in de coalitieregering met de conservatieve Partij van het Juiste Pad (DYP) van Tansu Çiller is ze er vooral op uit om het systeem, met inbegrip van het leger, van binnenuit over te nemen.

“Voordat deze lange-termijnstrategie (takkiye) is vruchten begint af te werpen”, voorspelt Birol Yesilada, een Turkse politicoloog die verbonden is aan de universiteit van Missouri, “zal premier Necmettin Erbakan er wel voor waken om het seculiere systeem openlijk onderuit te halen”. In kringen van de politieke islam heeft men dan ook volstrekt niet het idee dat de Welvaartspartij de dienst al uitmaakt. “We zitten slechts in de regering”, aldus Tayyip Erdogan, de fundamentalistische burgemeester van Istanbul. Ook Bülent Arinç, een parlementariër van de Welvaartspartij, onderstreept dat de politieke islam in een tussenfase verkeert. “Het is ons streven om uiteindelijk alleen aan de macht te komen.”

Voor menige Westers georiënteerde Turk is nog steeds een schok dat ruim 70 jaar na de oprichting van de seculiere Turkse republiek de Welvaartspartij is uitgegroeid tot de grootste politieke partij (21,3 procent). Het is bovendien de best georganiseerde politieke partij, met meer dan 4 miljoen leden, van wie een kwart vrouwen. De wortels van de Welvaartspartij liggen in het Ottomaanse tijdperk. “Daarom”, meent Ömer Çelik van de islamitische krant Yeni Safak (nieuwe horizon), “valt de Welvaartspartij ook zo moeilijk te plaatsen. In Europa worden parallellen getrokken met de christelijke democratische partijen, maar dat is onterecht. De politieke islam in Turkije vertegenwoordigt juist de zaken waar sinds de oprichting van de republiek een taboe op rusten, zoals de islam en bij voorbeeld de Koerdische identiteit.”

De roep om een islamitische levensstijl, die in tegenspraak is met de strikte scheiding van kerk en staat die de Turkse hervormer Atatürk invoerde, werd in de afgelopen decennia vooral verwoord door de tarikats, mystieke islamitische sekten. Deze waren weliswaar verboden omdat ze volgens de secularisten het centrale gezag ondermijnden, maar bleven een belangrijke rol spelen in de politiek. In overeenstemming met het idee dat het systeem van binnenuit moest worden overgenomen, hebben de sekteleiders zich sinds de invoering van het meer-partijenstelsel aan het eind van de jaren veertig altijd aangesloten bij het gevestigde gezag, zowel politiek als economisch. Daardoor was men in staat om aanhangers op belangrijke posten in het staatsapparaat te plaatsen. Zowel de achterban als de leiding van de Welvaartspartij wordt gedomineerd door de invloedrijke Naksibendi-sekte.

De groei van de Welvaartspartij wordt algemeen in verband gebracht met de snelle verstedelijking van Turkije en de opkomst vanaf 1960 van ondernemers in de provinciesteden, die zich in snel tempo tot een nieuwe middenklasse ontwikkelden. “Deze groeperingen”, aldus Sahin Alpay van de liberale krant Milliyet (nationaliteit), “behoorden lange tijd tot de periferie, maar ze eisen nu hun deel van de politieke koek op”.

De Welvaartspartij heeft twee gezichten: aan de ene kant is zij centrum-rechts met een islamitische ideologie, terwijl zij aan de andere kant ook radicale aanhangers heeft. Die harde kern, die zich al decennia lang verbonden voelt met Erbakan, schat Çelik op zo'n 7 procent van het Turkse electoraat. Desondanks beroept de Welvaartspartij zich erop 'het nationale gezicht' (milli gürös) van Turkije te vertegenwoordigen. Die gedachte is gebaseerd op vijf uitgangspunten: binnenlandse vrede, eenheid van staat en natie, een opleving van de Groot-Turkse gedachte en spirituele en economische groei. “Ik ben ervan overtuigd”, meent Alpay van de Milliyet, “dat een ruime meerderheid van het Turkse volk tot het politieke midden behoort. De gemiddelde Turk is noch extreem rechts, noch extreem links en wenst zijn geloof, de islam, in vrijheid te kunnen beleven. Ik geloof dan ook niet dat het groene fascisme in Turkije op de loer ligt, zoals de laatste tijd in seculiere kringen wordt beweerd.”

Op het partijcongres eind vorig jaar, het eerste sinds de politieke islam acht maanden geleden aan de macht kwam in Turkije, toonde Erbakan zich een warm voorstander van het secularisme. In Westers georiënteerde kringen werd daar met ongeloof op gereageerd. Maar de Welvaartspartij legt secularisme uit als vrijheid van godsdienst zoals in de Westerse wereld, “terwijl de secularistische ideologie in de beginjaren van de republiek door het een-partijsysteem op een autoritaire manier werd afgedwongen”, aldus de politicoloog Serif Mardin onlangs op een conferentie van het Middle East Institute in Washington. “Dat autoritarisme duurt tot op de dag vandaag voort. De Welvaartspartij”, zo meende hij, “is daar een reactie op. Erbakan vertegenwoordigt dat deel van het volk dat zich niet thuis voelt bij andere politieke partijen, die tot voor kort de dienst uitmaakten in Turkije.” Ook Yesilada meent dat de opkomst van de politieke islam aangeeft dat het Turkse politieke systeem zich ondanks de restricties in de grondwet meer en meer ontwikkelt tot een pluriforme democratie. Optimisten als Çelik van Yeni Safak hopen dat de huidige polarisatie van secularisten en degenen die zich met de Welvaartspartij verbonden voelen een 'gezond proces' is dat uiteindelijk uitmondt in een nieuwe islamitische richting: een tussenweg tussen de Westerse democratie en de radicale islam zoals die in Iran wordt beleden.

Voorlopig heeft Erbakan andere zorgen aan het hoofd: het vinden van een balans tussen de gematigde en de meer radicale stromingen in zijn partij. De radicale krachten raken steeds meer gefrustreerd. Niet alleen omdat de Welvaartspartij nauwelijks in staat is om de islamitische idelogie door te voeren, men maakt immers slechts deel uit van een coalitieregering die zich heeft vastgelegd op een politiek programma, maar ook omdat ze zich niet kunnen verenigen met de opschuiving van hun partij naar het politieke midden. Ze ervaren die ontwikkeling als een ondermijning van de verkiezingsbeloften. “Anderzijds”, aldus Sencer Ayata, hoogleraar politicologie aan de Universiteit van het Midden-Oosten in Ankara, “zoekt de nieuwe islamitische ondernemersklasse aansluiting bij de wereld, vooral de Westerse wereld. Zij verhuizen van het platteland naar de stad en integreren zich in de globale economie. Met als gevolg dat ze een meer luxueuze levensstijl ontwikkelen.” Volgens Ayata zorgen deze klassenverschillen er op termijn voor dat ook de Welvaartspartij een meer pluriforme beweging wordt, waarin niet slechts de uniforme levensstijl van de fundamentalisten als referentie geldt. “En in een poging om die interne conflicten te minimaliseren”, voorspelt hij, “zal de Welvaartspartij de nadruk de komende tijd vooral leggen op de islamitische identiteit.”

Vooralsnog leidt dat ook in het buitenland vooral tot verwarring. De Westerse wereld heeft met het aan de macht komen van de politieke islam Turkije niet geïsoleerd - de relaties stonden hoe dan ook altijd al onder druk. Maar het belangrijkste probleem is de onvoorspelbaarheid van de Welvaartspartij. Waar gaat Turkije onder leiding van premier Erbakan uiteindelijk naar toe? Deze heeft in de afgelopen maanden een gematigde politieke toon aangeslagen, enkele uitzonderingen daargelaten. Zowel wat betreft de Turkse opstelling naar het Westen toe als wat betreft brandende vraagstukken binnen de Welvaartspartij als het opheffen van het verbod op de islamitische hoofddoek in overheidsdienst en op universiteiten. Met zijn instemming zijn zelfs tientallen militairen ontslagen, die banden zouden hebben met radicale islamitische groeperingen.

Betekent dit dat de Welvaartspartij haar ideologie heeft gewijzigd en dat de politieke islam inmiddels is ingebed in het politieke systeem in Turkije dat is gebaseerd op de bescherming van de staat? Het is maar gedeeltelijk waar. De bestaande machtsstructuren in Turkije dwingen Erbakan ertoe om zich voorlopig aan de regels van het politieke spel te houden en de seculiere gedachte zoals die nu wordt uitgedragen niet aan te tasten. “Bovendien moeten we niet vergeten”, aldus Alpay van de Milliyet, “dat sinds het meer-partijenstelsel de islam altijd een omstreden onderwerp is geweest in de Turkse politiek. Iedereen lijkt vergeten dat zelfs Türgüt Özal, die in de jaren 80 de vrije-markteconomie invoerde, scherp werd gekritiseerd omdat hij ook een liberalere inhoud wilde geven aan het begrip vrijheid van godsdienst.”