Miljardentekort leidt tot herhaling van zetten

Binnen het kabinet bestaat onenigheid over de wijze waarop het tekort van tien miljard gulden bij de sociale fondsen moet worden weggewerkt. Het verschil van mening tussen de ministers Zalm (Financiën) en Melkert (Sociale Zaken) is een herhaling van zetten.

DEN HAAG, 28 FEBR. Een déjà vu, dat is wat de ministers Zalm en Melkert deze dagen ervaren rond het miljardentekort van de sociale fondsen. Net als vorig jaar zijn beide bewindslieden met elkaar in conflict geraakt over het wegwerken van het tekort, dat dit keer geraamd wordt op bijna tien miljard gulden aan het eind van 1997. Zalm vindt verhoging van de premies - de voornaamste inkomstenbron van de uitkeringsfondsen - noodzakelijk. Melkert verwerpt dit. Een premieverhoging maakt arbeid duurder en dat heeft een slecht effect op de werkgelegenheid. Ook gaat een verhoging ten koste van de koopkracht.

Het tekort over 1997 tekende zich halverwege vorig jaar al af. Toen stevende het kabinet af op een tekort van bijna tien miljard gulden. Om te voorkomen dat dit bedrag onveranderd zou worden doorgeschoven naar 1997 werd premieverhoging als oplossing aangedragen. Niet in de laatste plaats door de fondsen zelf. Wat hen betrof was de kiem voor het tekort van 1996 gelegd bij het aantreden van het kabinet in augustus 1994. Vanaf dat moment had het kabinet immers verzuimd de premies substantieel te verhogen, waardoor het tekort van het ene jaar bovenop het tekort van het volgende jaar kwam.

De beheerders van de fondsen lieten de afgelopen weken exact hetzelfde geluid horen, ditmaal gesteund door werkgevers en werknemers en een meerderheid in de Tweede Kamer. Verhoog die premies, zeggen ze. Als het nu niet kan, nu het economisch uitzonderlijk goed gaat, dan kan het nooit. De voorzitter van MKB Nederland, N. Wijnolst, rekent al op een neergang in 1998. De daling van het aantal mensen dat een werkloosheids- of arbeidsongeschiktheidsuitkering aanvraagt, is omgeslagen naar een volgens Wijnolst onheilspellende stijging. Wijnolst opperde deze week om de minister van Financiën als enige verantwoordelijk te maken voor de sociale premies die allemaal via de belastingdienst kunnen worden geïnd. “Zalm is immers zó goed bezig met zijn begrotingsdiscipline”, loftrompetterde Wijnolst.

Tot exorbitante premieverhogingen voor 1997 besloot het kabinet vorig jaar niet: eentiende procent extra bij de volksverzekeringen, tweetiende bij het werkgeversdeel van de sociale verzekeringen en 1,05 procent bij het werknemersdeel. Toch raamde het kabinet een daling van het tekort bij de fondsen van 9,9 miljard in 1996 tot 3,8 miljard eind 1997.

Die voorziene daling werd voor een kleine twee miljard verklaard door de (geringe) premiestijging. De overige ruim vier miljard gulden verwachtte het kabinet binnen te halen met een, wat de fondsen betreft, boekhoudkundige truc. Zalm en Melkert noemden het liever een efficiëntere omgang met fondsengeld. Het zit hem in beide gevallen in de zogenoemde normvermogens. Dit zijn reserves die de fondsen moeten hebben om alle uitkeringen te kunnen uitbetalen, zonder geld bij te lenen. Zonde om al dat geld vast te houden, meende het kabinet, dat besloot de normvermogens te halveren om zo een deel van het verwachte tekort in te lopen. Als de fondsen onverhoopt even krap zitten, kunnen ze goedkoop via de staat lenen, redeneert het kabinet.

De boekhoudkundige ingreep heeft niet mogen baten: de tekorten lopen toch op tot tien miljard gulden. Had het kabinet vorig jaar niets gedaan, dan was dit tekort nu ruim vier miljard hoger geweest. Maar dan hadden de fondsen niet, zoals nu, kunnen klagen over het feit dat ze bij lange na niet het geld in kas hebben dat ze wettelijk aan normvermogen behoren te hebben.

Niet alleen omtrent de oplossing voor het tekort - premieverhoging - staan Zalm (VVD) en Melkert (PvdA) elkaar naar het leven, ook de oorzaak geeft reden tot vilein politiek steekspel. Melkert speelt de vermoorde onschuld en wijst zijn collega van Financiën erop dat de inkomsten uit de eerste schijf van de loon- en inkomstenbelasting jaar op jaar dalen. Dit is een gevolg van een stijging van verschillende aftrekposten, zoals de hypotheekrente en spaarloonregeling. Hierdoor daalt het bedrag waarover via de eerste belastingschijf premies voor volksverzekeringen als de AOW moeten worden betaald, en komt het fonds dat de AOW uitkeert met tekorten komt te zitten.

Zalm wijst erop dat de inkomsten uit de eerste schijf ook teruglopen door aftrekposten waar de PvdA'er verknocht aan is, zoals de aftrekpost voor werkgevers die mensen tegen de laagste lonen in dienst nemen. Zalm kan de bewindsman op Sociale Zaken ook verwijten dat zijn maatregelen om werkgelegenheid te creëren bij de 'verkeerde' groepen effect sorteren. De banen komen niet terecht bij de mensen die een WW-uitkering door de sociale fondsen krijgen overgemaakt, maar bij degenen die voorheen geen of een magere bijstandsuitkering hadden. Daardoor worden de bijstandsuitgaven wel lager, reden voor Melkert om de tekorten bij de sociale fondsen als “een probleempje” te betitelen.

Het grootste deel van de tekorten - 4,5 miljard gulden - komt voor rekening van het Algemeen Werkloosheidsfonds. Om dit deel van het tekort weg te werken, heeft Melkert zijn oog laten vallen op het WW-wachtgeldfonds dat een overreserve heeft van drie miljard gulden. Uit dit fonds van de bedrijfstakken krijgt een werkloze de eerste dertien weken betaald, daarna is het de beurt aan het algemene WW-fonds. 'Afblijven', wordt Melkert toegebeten door de werkgevers en werknemers.

Volgens goed Haags gebruik heeft het CPB opdracht gekregen om een aantal varianten door te rekenen die de bewindslieden weer op één lijn moet krijgen.