De lange mars door China begint in Hongkong

Nog enkele maanden en Hongkong is na anderhalve eeuw weer deel van China. Reden voor enige nervositeit zou men zeggen. Maar bij de vestigingen van Nederlandse bedrijven in Hongkong is daar weinig van te merken - ze doen goede zaken, en zien in de overgang vooral nieuwe mogelijkheden.

Een economie die door de Nobelprijswinnaar en kampioen van de vrije-markteconomie Milton Friendman is omschreven als 'de vrijste ter wereld' en die weldra in handen valt van een volksrepubliek die zichzelf nog altijd communistisch acht, zij het 'met lokale karakteristieken', dat is de (sinds 1842) Britse kroonkolonie Hongkong die per 1 juli aanstaande weer onderdeel wordt van China. Op papier reden tot zorg, om niet te zeggen paniek, onder de Hongkongse vrijgevochten en merendeels welverdienende kapitalisten. “Geen sprake van”, zegt de Nederlandse consul-generaal Chris Sanders: “De overgang is hier voor de meeste zakenlieden en bedrijven een 'non-issue', of zelfs een opstapje naar een nog kansrijker positie. Er zitten in Hongkong zo'n 200 Nederlandse bedrijven en er werken hier ongeveer 2000 Nederlanders en ik durf te zeggen dat dit de hier overheersende gevoelens zijn.”

Sanders, die sinds 1 januari jongstleden in Hongkong formeel de Europese Unie vertegenwoordigt en dat de tweede jaarhelft zal blijven doen, omdat de volgende EU-voorzitter Luxemburg hier niet is vertegenwoordigd, wil zeker niet uitsluiten dat China aan eerdere beloften over Hongkongs democratische vrijheden zal knagen. “Maar economisch hoeft dat geen probleem te zijn.”

Volgens de consul-generaal strijken van oudsher Nederlandse bedrijven in Hongkong neer om daar Chinese zakenpartners te selecteren en dan samen de oeverloze Chinese markt op te gaan. Problematisch hoeft dat niet te zijn. Er zitten in Hongkong namelijk al enkele duizenden Chinese bedrijven met tienduizenden employees en tientallen miljarden dollars aan bezittingen. Sanders zegt: “Geen groot Chinees staatsbedrijf kan het zich permitteren hier niet op de beurs te zijn genoteerd.” Vervolgens wordt dan vanuit Hongkong de Chinese markt bewerkt en worden daar posities opgebouwd. Een uitzondering is Philips, dat ook lange tijd China 'deed' vanuit Hongkong, maar nu zijn Chinese zaken geheel regelt vanuit een hoofdkantoor in Shanghai.

Toch is dit een van de uitzonderingen op een regel waaraan ook de jeugdige Braziliaan Sergio Rial voldoet. Hoezo? Wel, hij is de general-manager Hongkong/China van ABN Amro die de business leidt vanuit Hongkong, waar een voorganger van de bank al negentig jaar geleden als eerste buitenlandse bank neerstreek. “Wij zien Hongkong nu in het licht van China”, vertelt Rial in staccato. “Want Hongkong is allang een deel van China.” Hoewel hij 95 procent van zijn omzet en 90 procent van zijn nettowinst in Hongkong boekt - waar ook veel intern-Chinese deals worden gesloten - spendert hij toch 60 procent van zijn tijd in het 'arbeidsintensieve' vasteland en met name in Shanghai, waar de ABN een halve eeuw geleden na voorzitter Mao's revolutie verdween en pas vier jaar geleden terugkeerde.

'Volledige' bankinstellingen heeft ABN Amro nu behalve in Hongkong ook in Hongkongs Chinese 'voorstad' Shenzhen en in Shanghai. Daarnaast heeft de bank vertegenwoordigingen in Peking en een vijftal andere Chinese steden. “Dit deel van de wereld is ook verdomd belangrijk voor de bank als geheel”, zegt Sergio Rial. “Hier wordt 20 à 25 procent van onze totale winst behaald.”

De veel gehoorde vraag of Hongkong in de naaste toekomst wordt overtroefd door het explosief groeiende Shanghai - temeer daar Shanghais oud-burgemeester Jiang Zemin zojuist in Peking de opperste leider is geworden - kan Rial niet overmatig boeien. “Het hangt allereerst van de sector af. De industrie is nu voor 85 procent uit het financiële en dienstencentrum Hongkong verdwenen en concentreert zich inderdaad in Shanghai. Daarnaast is deze stad ook een belangrijk binnenlands financieel centrum geworden. Maar op het strategische punt van de internationale financiële dienstverlening blijft het hoog ontwikkelde, voortreffelijk geëquipeerde en ongelooflijk efficiënte Hongkong onovertroffen. Dat zal deze stad bij mijn leven blijven en ik hoop nog een hele tijd mee te gaan.”

Hij wijst erop dat Shanghais internationale financiële ambities sowieso al worden geremd doordat de Chinese munteenheid op zijn vroegst pas over een decennium vrij inwisselbaar wordt. “China heeft nu voor 130 miljard US dollar aan buitenlandse deviezenreseves opgbouwd. Door wie wordt die berg geld beheerd? Door buitenlandse en meestal Amerikaanse banken in Hongkong.” Hij vervolgt: “De vliegmaatschappij China Eastern is gestationeerd in Shanghai, maar daar niet koersgenoteerd. Twee weken geleden introduceerden wij en Morgan Stanley deze vliegmaatschappij in Hongkong op de beurs. Het is nu eenmaal de markt met de meeste liquiditeit.”

Naar het oordeel van Rial zijn het niet de politieke leiders die beslissen wie in China het financiële leiderschap krijgt - dat doen objectieve financieel-economische factoren. Daar komt volgens de ABN Amro bankier bij dat de Chinese economie nu al de op twee na grootste ter wereld is en in de 21ste eeuw de grootste wordt. “Er is in de toekomst dus ruimte genoeg voor meerdere financiële centra.”

Vergeleken met de 'Amsterdamse' collega's is de Utrechtse Rabo in Hongkong en Chinese omstreken nog een 'broekje', zij het niet zonder ambitie. “Wij kwamen hier tien jaar geleden”, zegt general-manager Rolf Hagoort van de Rabobank in Hongkong. “Onze groei is hier onstuimig te noemen, 30 procent per jaar sinds 1993. Toen zaten we met 15 man, nu met 200.” In China heeft Rabo nog geen complete banken, maar wel vertegenwoordigingen in Peking en Shanghai. “Als de zogenaamde poort naar China blijft Hongkong het centrum van handelsactiviteit in Azië en de springplank voor buitenlandse investeringen in China”, verhaalt de dertiger Hagoort. “Shanghai krijgt inderdaad meer accent. Maar qua financiële infrastructuur en juridische omgeving heeft die stad nog een heel eind te gaan. Ik denk dat Hongkong het voorbeeld voor China blijft. China doet daar ervaring op. China's massa en Hongkongs internationalisme, dat levert een interessante kruisbestuiving op.”

Rabo levert de gebruikelijke bancaire produkten, maar laat zich speciaal voorstaan op zijn traditionele specialiteit van 'agribusiness financing'. Rabo heeft er in Hongkong zelfs een speciaal team voor opgezet onder de hoede van Roger Bradshaw. Nederland is na de Verenigde Staten en Frankrijk 's werelds derde agri-exporteur en teamleider Bradshaw vertelt gretig over de regionale opties. “China bereikt in 2030 een bevolking van 1,7 miljard en al die mensen consumeren dan - samen met hun vee - 750 miljoen ton graan per jaar. Het afgelopen jaar was er een dramatische verandering: China werd op slag netto-graanimporteur, voor niet minder dan 17 miljoen ton. Deels komt dat doordat steeds meer bouwland wordt gebruikt voor industrieel gebruik en projectontwikkeling. Zo ging er alleen al het laatste jaar 700.000 hectare landbouwgrond verloren.

“China is nu na Japan 's werelds tweede importeur van maïs en zelfs de grootste van tarwe”, aldus Rabo's Bradshaw. Naarmate de wereldvoedselvoorraden afslanken, groeien in China dus de prikkels om daar het graan efficiënter te produceren en te verwerken. Nu gaat 15 à 20 procent van de oogsten verloren door primitief oogsten en transporteren.” Voor Nederland en andere buitenlandse handelaren en investeerders die daaraan serieus willen laboreren staat Bradshaw in de houding met allerhande analyses, projecten, programma's en niet in de laatste plaats financiering.

Ook het vaderlandse transportwezen blijkt volop geïnteresseerd in de recente ontwikkelingen aangaande Hongkong en het Chinese achterland. “De stad is een rolmodel voor Azië en een groot voorbeeld voor China”, meldt KLM-president Pieter Bouw in een interview in het februarinummer van Hongkong Business, dat buiten de kroonkolonie nauwelijks voorhanden is. “Wij doen goede zaken met Hongkong zowel wat passagiers als vrachtvervoer betreft en ons marktaandeel groeit er gestaag, hoewel niet fenomenaal.” Een wenk dat de KLM zich tot nu toe op Hongkongs bomvolle en tussen de torenflats gelegen Kai Tak Airport moet behelpen met vijf vluchten per week. Maar er gloort hoop. Bouw: “Als volgend jaar Hongkongs nieuwe en veel grotere luchthaven Chek Lap Kok opent, verwachten wij minstens twee vluchten extra en daarmee dagelijkse verbinding te kunnen aanbieden. De KLM-topman voorspelt voorts weinig verandering na Hongkongs 'verchinezering'. “Er is een denkrichting volgens welke Peking zal proberen Hongkong te vervangen door Shanghai. Ik geloof er niets van. Peking heeft er het grootste belang bij Hongkong Hongkong te laten en Shanghai Shanghai... Waarom zouden ze anders willen?”

Op scheepvaartgebied toont general-manager Alfred Lo van de nieuwe combinatie P&O/Nedlloyd zich in Hongkong een tevreden zakenmens. Hoe kan het ook anders: een gemiddelde jaarlijkse omzetgroei van 12,5 procent - 20 procent in Shanghai, 8 procent in Hongkong. Lo: “Ondanks een wat tragere groei in Hongkong is onze business daar nog altijd het grootst. Dat komt vooral omdat veel Chinese produkten via Hongkong worden af- en aangevoerd. Wat Nederland betreft illustreerden de cijfers van het Nederlandse consulaat dat punt. “Wij importeren voor 3 miljard gulden per jaar uit Hongkong, waarvan 70 procent uit China komt en wij exporteren voor 2 miljard naar Hongkong, waarvan 25 procent doorgaat naar China.”

Over de transportmogelijkheden in China zelf kan Alfred Lo voorlopig weinig meer dan dagdromen. De problemen zijn er namelijk gigantisch. Zowel de zuidelijke Parelrivier die via Hongkong landinwaarts loopt als de oostelijke Yangzte die bij Shanghai begint, is behalve breed ook ondiep. Lo legt uit: “Boten tot 2000 ton kunnen op de Yangtse niet veel verder komen dan de provincie Sichuan. Chinese regelgeving blijkt evenzeer een plaag. Zo moeten alle importen, containers inbegrepen, worden ingeklaard, uitgepakt en gecontroleerd op de kustplaats van aankomst in plaats van op binnenlandse bestemmingen. Is dat eenmaal gebeurd, dan gaat de vracht tot 500 kilometer meestal per vrachtwagen over onderontwikkelde en overgebruikte wegen.”

Verder blijven er de kustvaart en de trein. Ook dat valt niet mee. Lo: “China's huidige spoorweginfrastructuur is even onderontwikkeld en overgebruikt. Er werken wel 3,4 miljoen mensen, maar het Chinese spoor is hoogstens vergelijkbaar met het Amerikaanse netwerk anno 1860. Zelfs India heeft met eenderde van het Chinese landoppervlak een groter spoorwegnetwerk.”

Volgens de P&O/Nedlloydman te Hongkong bestaat er niettemin een ideale blauwdruk: verbind China's drie voornaamste diepzeehavens - Xingang in het noordoosten, Shanghai in het oosten en Hongkong in het zuiden - met spoorwegen die samenkomen bij een groot binnenlands centraal gelegen industrieel centrum als Wuhan. Daar wordt trouwens al aan gewerkt: tussen Xingang en Wuhan (1350 km) en van Peking richting Hongkong/Yantian (2370 km).

Prima, maar wat te doen in de nog - geruime - tussentijd? Volgens Lo hebben veel buitenlandse ondernemingen hun bedrijven over China verspreid en zo schaalvoordeel opgeofferd aan bereikbaarheid. Multinationale ondernemingen met gevoelige produkten zoals voedsel en drank hebben bovendien geïnvesteerd in eigen vloten vrachtwagens. McDonald's heeft zo'n vloot en Coca Cola ook. Dat laatste bedrijf laat niet alleen 500 vrachtwagens door China rijden, maar heeft ook nog honderden 'tricycles', gemotoriseerde bakfietsen, die beter door de nauwe straten van China's grote steden kunnen navigeren.

Wellicht is dit een nuttige suggestie voor Heineken, dat zowel in Hongkong als in China ook danig aan de weg timmert. De heren Rob van Bergen, general-manager Hongkong en collega Rob Marijnen die China 'doet' tonen zich met jaarlijkse omzetstijgingen in hun regio's van om en nabij de 8 procent redelijk tevreden. “Heineken heeft hier een prima merknaam”, weet Van Bergen. “Wij zijn in Hongkong de grootste bierimporteur en na het Filippijnse San Miguel het meest gedronken buitenlandse merk.” Het goede merkimago is zijns inziens erg belangrijk omdat het Chinese vasteland steevast naar de Hongkongers kijkt en hun verwende levensstijl zo snel mogelijk probeert na te bootsen.

De enorme Chinese biermarkt is de afgelopen vijf jaar verdubbeld. Marijnen ziet twee oorzaken: de groeiende koopkracht op het continent en de veranderende consumptiepatronen. “In Noord-China was Mao-tai, een pikante rijstwijn, veruit het populairst, maar de jongeren bekeren zich steeds meer tot bier. En in Zuid-China was thee het populairst, maar wint bier ook terrein.” Manager Marijnen legt onder het genot van een biertje uit dat hij op de Chinese markt moet opboksen tegen minstens 800 lokale - 'vaak lang niet slechte' merken.

Hij attaqueert deze ogenschijnlijke overmacht met een tweevoudige strategie, te weten jointventures met Chinese brouwerijen en het importeren van bier. “Geïmporteerd Heineken vind je nu in vrijwel alle betere hotels, clubs, bars en karaoke-lounges van China”, verzekert Marijnen. Daarnaast zitten we in lokale brouwerijen in Shanghai, Fouzou en het eiland Hainan, die minder duur bier op de markt zetten om de sprong naar de geïmporteerde premium bieren te kunnen overbruggen.” Toch zal Marijnens mars door China vermoedelijk nog lang zijn. Want ze drinken daar ondanks de recente consumptieverdubbeling in vijf jaar tijds nog maar gemiddeld 12 liter per jaar, tegen 28 liter in Hongkong en 85 liter in Nederland.

De commerciële aandriften der Nederlanders werken hier op ontelbare andere terreinen, tot en met de kunst. Neem Eric Smulders, ooit dè man van Friesland Foods te Hongkong, die hier al 20 jaar woont en per 1 maart aanstaande onder de naam Modern Paintings een kunsthandel begint. Smulders heeft zijn leven lang kunst verzameld en biedt hier nu een waardevolle collectie Europese schilderijen aan: van de 17de-eeuwse bloemenschilder Gaspar Verbruggen en de 19de-eeuwse Franse landschapsartiest Auguste Allonge tot de 20ste-eeuwse Spaanse surrealist Salvador Dali, wiens 'Stierenvechter' nu in de Hongkongse etalage staat. Smulders' agent Mark Grol (ex-Sotheby) vermoedt dat er in Hongkong met zijn vele taicoons goed geld is te verdienen met hoogwaardige Europese kunstwerken, 'vooral als er levendigheid, fleur en actie uit stralen'. Het zit er dik in dat hij gelijk krijgt. Niet voor niets worden de Nederlanders de Chinezen van Europa genoemd.