Expositie over Rotterdams design rond 1930; Successen van de Nieuwe Zakelijkheid

Tentoonstelling 'Links Richten - Rotterdam rond 1930'. T/m 12 mei in museum Boijmans Van Beuningen, Museumpark 18-20, Rotterdam. Di t/m za 10-17 uur, zo 11-17 uur. Inl 010-4419400

Rotterdam was de hoofdstad van de Nederlandse Nieuwe Zakelijkheid. In Amsterdam werd de architectuur en vormgeving gedomineerd door de uitbundige Amsterdamse School en bleven de strenge Nieuwzakelijke bouwwerken voor de Tweede Wereldoorlog incidenten. Maar in Rotterdam was J.J.P. Oud, aanhanger van de Nieuwe Zakelijkheid, stadsarchitect. Hij ontwierp onder meer het Witte Dorp en de Kiefhoek, de wijk in Rotterdam-Zuid die er nu weer prachtig gerestaureerd bij staat.

De bloei van de Rotterdamse Nieuwe Zakelijkheid is het onderwerp van de kleine tentoonstelling 'Links Richten - Rotterdam rond 1930', die tot en met 12 mei in museum Boijmans Van Beuningen is te zien. Enige tientallen foto's, affiches, brochures, boeken, meubels en gebouwenmaquettes tonen hoezeer de nuchtere, strenge zakelijkheid doordrong in de Rotterdamse vormgeving en architectuur. De titel van de expositie, 'Links Richten', is ontleend aan het Arbeiders Schrijverscollectief dat in de jaren 1932-'34 een gelijknamig tijdschrift uitbracht. Ontwerper Paul Schuitema, die met stalen-buizenstoelen, foto's, affiches en brochures één van de hoofdfiguren van de expositie is, verzorgde de typografie van het blad. In het tweede nummer van Links Richten riep hij intellectuelen en kunstenaars op om zich aan te sluiten bij een van de kunstenaars-, schrijvers- of andere 'collectieven' om zich in te zetten voor de 'massa' en 'klassenstrijd'.

Het is duidelijk: de tentoonstellingsmakers verbinden de Nieuwe Zakelijkheid met socialisme en communisme. Hierin hebben ze natuurlijk niet helemaal ongelijk. Vaak waren de Nieuwzakelijke vormgevers en architecten bewonderaars van de toen nog nieuwe en springlevende Sovjet-Unie. Dit blijkt bijvoorbeeld uit een door Piet Begeer geschilderd portret van de schrijver Jef Last uit 1930, dat op de expositie hangt en waarop de woorden 'Lenin' en 'Marx' voorkomen.

Het onbedoeld grappige van de tentoonstelling is dat zij laat zien dat de grootste en mooiste Nieuwzakelijke successen juist tot stand gekomen zijn dankzij onversneden kapitalisten. Zo maakten de linkse vormgevers Piet Zwart en Paul Schuitema hun beste werk in opdracht van ondernemingen als weegschalenfabrikant Berkel. En, o ironie, de apotheose van de Rotterdamse Nieuwe Zakelijkheid was de Van Nellefabriek uit 1928, ontworpen door de a-politieke architecten Brinkman en Van der Vlugt. Weliswaar was dit gebouw ongekend licht en leek het in niets op de afschuwelijke fabrieken die Marx in Das Kapital beschreef, maar een in dialectiek geschoolde Sovjet-communist had geen moeite om het bouwwerk te ontmaskeren als een nieuwe truc van het kapitalisme: het enige doel van deze prettige fabriek was uiteraard verhoging van de produktiviteit en dus uitbuiting van de arbeiders.

Opdrachtgever voor de Van Nellefabriek was de ondernemer Kees van der Leeuw, wiens prachtige kapitalistenvilla aan de Kralingse Plas in foto's en maquette prominent aanwezig is op Links Richten. Zijn idool was niet de Rus Lenin, maar de door theosofen vereerde Indiër Krishnamurti, zoals op de tentoonstelling is te zien in de interessante videodocumentaire over de Van Nellefabriek.