Een nieuw Schiphol? Even geen kabinet

DEN HAAG, 27 FEBR. Let op: het kabinet is er de komende maanden niet. De ministers van het kabinet-Kok hebben vier maanden lang geen mening over de kwestie of er een tweede nationale luchthaven moet komen. Zij wachten geduldig op de uitkomst van een dialoog in de samenleving.

“Het kabinet verdwijnt tussentijds”, zo verklaarde minister Jorritsma (Verkeer en Waterstaat) gisteren op een persconferentie de positie van de betrokken ministers. Met haar collega's De Boer (milieubeheer) en Wijers (Economische Zaken) onthoudt zij zich voor de duur van de discussie van standpunten en uitlatingen, zo is afgesproken.

De ministeriële 'verdwijntruc' houdt verband met de nationale discussie over al dan niet uitbreiding van de luchtvaart. Dit is al een tijdje een gevoelige discussie en de positie van het kabinet daarin is een ingewikkelde. Het kabinet vraagt de samenleving nu om een oordeel en is daarna ook de partij die moet oordelen over de opvattingen in de samenleving.

Hoe doe je dat op een geloofwaardige manier? Sterker, kunnen die twee posities - discussiant en besluitvormer - eigenlijk wel samengaan? In ieder geval moet de indruk worden voorkomen dat de ministers rechter in eigen zaak zijn, zo realiseerde men zich in kabinetskring. 'We trekken ons tijdelijk terug uit het vraagstuk', zo werd besloten. In de hoop dat het maatschappelijk debat zuiverder kan worden gevoerd en daarna ook sneller een beslissing kan worden genomen.

Zwijgen is hier dus goud, zo was de conclusie. Om meer dan één reden: de opvattingen van de betrokken ministers over een tweede nationale luchthaven lopen al een tijdje uiteen langs de lijnen economie versus milieu. En de partijen waaruit zij voortkomen hebben ook heel verschillende opvattingen, met PvdA (niet doen óf misschien doen) en VVD (wél doen) als antipolen.

Zo kon PvdA-fractieleider Wallage eerder deze maand met enige moeite een uitspraak van het PvdA-congres verijdelen dat er geen tweede nationale luchthaven moet komen. Hij beriep zich daarbij op de discussie waartoe de kabinetspartijen zich hadden verplicht. Aan de andere kant waarschuwt VVD-leider Bolkestein dat die discussie geen excuus mag worden om de besluitvorming uit te stellen. Ofwel, de dialoog mag niet het karakter van een referendum krijgen.

Op lokaal niveau beschikken burgers en overheden over de referendumvorm om prangende kwesties te beslechten; nationaal is het referendum niet toegestaan. De paarse coalitiepartijen verschillen nog altijd ingrijpend van mening over deze vorm van volksraadpleging. De VVD is daarbij de grootste tegenstander van een referendum.

Dus kon minister Jorritsma gisteren vrijmoedig beweren dat een zaak als uitbreiding van de luchtvaart niet geschikt is voor een referendum. Het onderwerp is 'buitengewoon gecompliceerd' zei ze; en leent zich niet voor 'een simpel ja of een simpel nee', voegde ze er aan toe. “Misschien kan het iets er tussenin worden”, zo opperde de minister.

De dialoog zal worden gevoerd met een onafhankelijke 'monitor' die de kwaliteit van de besluitvorming moet bewaken. De scheidsrechter-in-kwestie is de commissaris van de koningin in Zeeland, W. T. van Gelder. Niet onbelangrijk: de arbiter komt uit de kring van de niet-regeringspartij CDA. Pikant detail: Van Gelder zat in een eerdere functie, als gedeputeerde in Noord-Holland, in één college met de huidige minister van milieubeheer, De Boer.

De nut-en-noodzaakdiscussie is strak afgeperkt in de tijd: ze mag maximaal vier maanden duren. Het kabinet-Kok wil hoe dan ook een reprise van de brede maatschappelijke discussie over kernenergie voorkomen. Die discussie, begin jaren tachtig, over uitbreiding van kernenergie nam drie jaar in beslag. In een maatschappelijk tij waarin kernenergie steeds meer uit den boze was, fungeerde ze als een uitstel-manoeuvre. Na jaren van niet-beslissen was de uitkomst dat geen enkel kabinet daarna nog tot een beslissing over de bouw van nieuwe kerncentrales overging. De VVD, de meest geharnaste voorstander van kernenergie, was daarmee de grote verliezer. De oproep van Bolkestein aan het kabinet snel te beslissen over een nieuw vliegveld en zijn waarschuwing dat 'Schiphol niet op slot mag', moet tegen deze achtergrond worden bezien: de VVD wil niet weer verliezer worden.

De dialoog over een tweede nationale luchthaven valt ruim een jaar voor de Tweede-Kamerverkiezingen. Het kabinet-Kok zal na de discussie beslissen of er een tweede nationale luchthaven moet komen. De beslissing waar die moet komen is er één voor een volgend kabinet.

Blijft de vraag waarom de dialoog pas nu in gang is gezet. Het kabinet-Kok besloot twee jaar geleden tot uitbreiding van Schiphol. Die beslissing staat inmiddels in een merkwaardig daglicht. De ministers kan niet verweten worden dat de groei van het luchtvaartverkeer sneller verloopt dan toen werd verwacht. Maar als regeren vooruitzien is, had het kabinet destijds al kunnen voorzien dat het in een ernstig dilemma tussen toenemende groei (van het aantal vliegbewegingen) en groeiend verzet (van burgers) zou belanden.