Staatssecretaris Hoyer over Duitse angsten voor EMU; 'Politiek moet leiding nemen bij invoering van de euro'

BONN, 26 FEBR. Als Werner Hoyer, staatssecretaris van Buitenlandse Zaken, in Duitse dorpen en steden over de euro praat, krijgt hij nog net geen tomaten naar zijn hoofd gegooid. Maar veel scheelt het niet, moet hij toegeven. “De discussies zijn vaak zeer emotioneel en heftig”, zegt Hoyer. “Sommigen zijn echt boos, de meesten zijn bang.”

Als gevolg van die groeiende bezorgdheid bij de Duitsers, heeft de regering haar informatiecampagne geïntensiveerd in de hoop dat de acceptatie van de Economische en Monetaire Unie (EMU) en de euro zal groeien. Want één ding wil de regering-Kohl voorkomen: dat de euro inzet wordt van de verkiezingen die volgend jaar worden gehouden. Politici, het bedrijfsleven en de banken staan eensgezind achter invoering van de Europese muntunie.

De enige dissonant is de sociaal-democratische premier Gerhard Schröder van Nedersaksen, die het aandurft openlijk voor uitstel van de EMU te pleiten omdat hij vreest voor de hardheid van de euro. Schröder - getipt als de belangrijkste kandidaat die het tegen Helmut Kohl kan opnemen - kreeg meteen de wind van voren. Een spookrijder, die paniek op de Europese snelweg veroorzaakt, vindt Hoyer.

Natuurlijk baart de ongerustheid bij de bevolking over de waarde van de euro hem zorgen. “Maar we moeten ook duidelijk maken dat politiek leiderschap gewenst is”, aldus de liberale FDP'er. Belangrijke besluiten zijn in Duitsland na de oorlog altijd uitgevoerd nadat politici het voortouw hadden genomen, zegt Hoyer. Van tevoren was er veel kritiek, achteraf was ieder het er echter over eens dat dit de juiste weg was geweest. Verkiezingen zijn daarvoor een goede toetssteen; een beter middel dan een referendum, vindt de staatssecretaris.

Het wantrouwen bij mensen is groot, merkt Hoyer. “Als we niet de zekerheid kunnen geven dat de euro net zo hard wordt als de mark, zijn we de burger kwijt. De mark is geen rekeneenheid, het is het symbool van het Duitse naoorlogse succes.” Daarom is helderheid over de soliditeit van de euro “absoluut noodzakelijk”. Desnoods wordt het Bundesverfassungsgericht ingeschakeld bij de toetsing van de criteria om een onafhankelijk oordeel te vellen, vindt Hoyer. Van enig uitstel van de monetaire unie omdat een aantal landen de criteria niet dreigt te halen, wil hij echter niets weten.

Dat het onzeker is of Duitsland zelf aan de voorwaarden zal voldoen, beaamt hij. “Er wordt getwijfeld aan de hervormingsgezindheid van onze staat en onze maatschappij. Daarom is het van groot belang dat de belastinghervorming slaagt. Onze geloofwaardigheid staat op het spel.” Nog nooit heeft Hoyer zoveel grijnzende gezichten gezien, toen Duitsland in de Europese ministerraad in Brussel moest verklaren, dat het op het moment zelf niet aan de voorwaarden kan voldoen om aan de EMU deel te nemen. “Duitsland heeft steeds vanuit een zekere arrogantie naar andere lidstaten gekeken, vooral in het zuiden, terwijl daar enorme inspanningen zijn geleverd om de economie op orde te brengen. Nu redden we het zelf met moeite.”

De bewindsman wil de zaken niet mooier voorstellen dan ze zijn. “Bekijk de situatie eens vanuit de burger. Wat verwachten zij van de Europese Unie?” Hoyer stelt vast dat alle thema's waar de bevolking zich over opwindt momenteel op de agenda van de Unie staan.

Bijvoorbeeld een gezamenlijk buitenlands- en veiligheidsbeleid. Vele Europese burgers, weet hij, hebben het teleurstellend gevonden dat de Europese Unie in het geval van Joegoslavië niet tot eensgezind handelen in staat was. De bestrijding van criminaliteit is een ander thema. Daarvan erkent ook iedereen dat een nationale aanpak tekortschiet. De problematiek rondom de asielzoekers “schreeuwt”, aldus Hoyer, om een gezamenlijke oplossing binnen de EU. Kortom, allemaal thema's waaraan tijdens de regeringsconferentie over de hervorming van het Verdrag van Maastricht aan gewerkt wordt. Hoyer beaamt dat er vooralsnog niet veel vooruitgang in de onderhandelingen zit.

Voor Duitsland heeft institutionele hervorming van de Europese Unie prioriteit. “Als tal van nieuwe lidstaten bij de EU komen moeten instituties zoals de Commissie, maar ook het Europees Parlement, worden vernieuwd. Deze zijn veertig jaar geleden geschapen en nooit meer veranderd.” De gemeenschap die begon met zes lidstaten, telt nu vijftien leden en over enkele jaren meer dan twintig. De EU is dan niet meer te besturen, meent Hoyer.

De Europese Unie moet ook doorzichtiger worden, democratischer. Hoyer: “Zodra het over Europa gaat weet niemand meer wie wie controleert. Dat moet veranderen.” Hervorming van de instituties is derhalve het belangrijkste punt op de agenda dat Nederland tijdens het voorzitterschap moet zien te realiseren. Het is geen geheim dat Bonn in dit verband verkleining van de Europese Commissie noodzakelijk acht. In een vraaggesprek met NRC Handelsblad verklaarde ook Hoyers Franse collega, Michel Barnier, zich daar zaterdag voorstander van. De Fransen willen een Commissie van tien leden, onder een voorzitter met “echt gezag”. Dat kan betekenen dat er in een zittingsperiode geen Fransman, of Duitser of Brit in de Commissie zit.

Een delicate kwestie. “We moeten af van het Bezitzstanddenken”, wil Hoyer over de hervorming kwijt. Verder laat hij de sturing van het proces graag over aan Nederland, dat hij als voorzitter prijst. Een ander gevoelig onderwerp is de besluitvorming. De ministerraad van de EU moet vaker met gekwalificeerde meerderheid besluiten kunnen nemen, vindt Duitsland. Dit recht, dat al langer bestaat, moet volgens Hoyer worden uitgebreid, zodat het veto van een land niet iedere vooruitgang blokkeert. Zo'n meerderheidsbesluit vereist echter een democratische legitimatie van het Europees Parlement. Belastingzaken en sociale zekerheid blijven een puur nationale zaak. Wel heeft Nederland inmiddels een lijst opgesteld met ongeveer twintig onderwerpen waarover wel met meerderheid van stemmen zou kunnen worden besloten. “Alle hoofdsteden zijn echter heel creatief in het bedenken van uitzonderingen”, zegt Hoyer.

De agenda van de regeringsconferentie staat vol met heikele kwesties die de soevereiniteit van de lidstaten diep raken. Het huidige gebrek aan daadkracht schrijft hij vooral toe aan de onzekerheid over de Britse verkiezingen. “Ieder woord van een Duitser, iedere mimiek, wordt momenteel misbruikt voor binnenlands politieke doeleinden”, zegt Hoyer. Vorige week ontstond al weer een relletje toen de Britse minister van Buitenlandse Zaken, Malcolm Rifkind, na een bezoek aan Bonn in de toonaangevende Frankfurter Allgemeine Zeitung de 'jood Rifkind' werd genoemd. Een ongelukkig incident, zegt Hoyer, maar de reacties waren erger. Britse commentatoren zagen het 'gezwel van het Hitlerdom' weer opdoemen. Bonn wacht geduldig af tot de Britse verkiezingen voorbij zijn. “We willen onze Britse vrienden erbij halen. Europa is zonder de Britten niet compleet”, zegt Hoyer. In Londen moet wel duidelijk zijn, voegt hij eraan toe, dat de Europese trein verder rijdt.