Voor Russen zijn NAVO-plannen klap in het gezicht

MOSKOU, 24 FEBR. Het zit ze hoog, de Russen. Niet de leraren die staken omdat ze al maanden geen salaris hebben gezien. Niet de mijnwerkers in het Koezbass, en niet de bejaarden die nauwelijks kunnen rondkomen.

Maar als je de politici en commentatoren moet geloven, is het het heetste onderwerp van deze winter: de NAVO-uitbreiding. Het is een belediging, een klap in het gezicht, een strategische fout van het Westen die ernstige gevolgen kan hebben voor de samenwerking. Dat beeld rijst op na een rondgang langs een aantal instellingen in Moskou. De kwestie raakt de status van Rusland, en dus een gevoelige snaar.

“Nationalisten en democraten, patriotten en liberalen, iedereen heeft zijn eigen redenen om tegen de NAVO-plannen te zijn”, zegt de politicoloog Sergej Markov van de Moskouse think tank Carnegie Centre. “Voor de patriotten blijft de NAVO de vertegenwoordigster van de Atlantische wereld, die zich tegen de Euraziatische beschaving keert. Voor de democraten is het het bewijs dat het Westen de hervormingen niet steunt. De uitbreiding zal leiden tot een toename van de anti-Westerse gevoelens en voor de democraten is dat een tegenslag. En het volk? Het volk ziet de uitbreiding niet zozeer als een directe militaire bedreiging, maar als het bewijs dat het, door op Jeltsin te stemmen, een verkeerde keuze heeft gedaan. Hadden de democraten immers niet gezegd dat het Westen onze tegenstander niet meer is? Maar wat zien we, zo redeneert de bevolking, het gaat slecht met de economie, ons leger is in het ongerede, de regering is afhankelijk van het IMF en straks trekken de NAVO-troepen Polen binnen. Zouden de communisten toch gelijk hebben gehad?”

Voor jullie in het Westen, zegt Markov, is het een abstracte discussie. Maar in Rusland balanceren de democraten tussen de macht houden en haar verliezen. “De democratische politiek bevindt zich in een crisis en in feite kunnen de democraten de macht alleen behouden met totalitaire middelen.”

De filosoof Aleksandr Tsipko was communist, daarna fervent voorstander van de perestrojka en is sindsdien opgeschoven in de richting van de nationalisten. Hij organiseert rondetafelgesprekken over heikele thema's in de Nezavisimaja Gazeta. Ook volgens Tsipko is de uitbreiding van de NAVO levensgevaarlijk voor de democraten. “Het is de erkenning van het feit dat zij als bouwers van een nieuwe staat totaal bankroet zijn”, zegt hij niet zonder instemming. “Russen hebben toch het gevoel dat ze tot een grote mogendheid behoren en zich door niemand zullen laten vernederen. Dat gevoel van gekrenkte eigenwaarde is heel gevaarlijk voor de huidige politieke elite. Wat is de uitbreiding anders dan tegen ons zeggen: jullie zijn een Aziatisch land?”

Pagiona 5: Rusland-NAVO: 'Westen betaalt straks de rekening'

Dat landen als Polen, Tsjechië en Hongarije, die meer dan veertig jaar bezet zijn geweest, bang zijn voor Rusland, waar men letterlijk het vuur opent op het parlement en oorlog voert in Tsjetsjenië, zegt Tsipko te begrijpen. Maar dat het Westen met de uitbreiding zo'n haast maakt, vindt hij een grote vergissing. “Het is de voortzetting van de logica van de Koude Oorlog. Er moet een nieuwe formule, een nieuw veiligheidsconcept worden bedacht. Madam Madeleine handelt volgens de stereotiepen van de harde hand. Amerikaanse hersenen zijn al net zo'n uniek verschijnsel in de geschiedenis als Russische! Ze hebben geen historische fantasie. De Duitsers begrijpen Rusland veel beter, ze voelen ons met hun huid. Als Polen lid wordt van de NAVO zal dat de Russen in hun genen raken”, zegt hij fel. Op mijn vragende blik antwoordt hij: “Er is een enorme kloof tussen de democratische cultuur van de jaren-zestig-generatie in Moskou, die de pers in handen heeft, en de provincie. De reactie in de provincie zal zijn: 'Ze hebben Rusland verkwanseld, Tsjoebais (onbeminde rechterhand van Jeltsin - LS) is de baarlijke duivel'. Er moet een compromis gevonden worden, anders verliezen we onze trots.”

Tussen de behandeling van de Kozakkenwet en de Wet op de Pornografie in vindt Aleksej Arbatov even tijd om in het restaurant van de Doema commentaar te geven op de NAVO-plannen. Arbatov, zoon van de oude politieke rot Georgi Arbatov en lid van de Defensiecommissie van het parlement, maakt deel uit van de liberale Jabloko-partij van Grigori Javlinski. Ook Jabloko is tegen de uitbreiding. “Wij begrijpen dat de NAVO dit niet als militaire bedreiging bedoelt, maar slechts uit inertie handelt. Het bondgenootschap zoekt nieuwe taken, maar zoekt ze in de foute richting.” De positie van Polen, Tsjechië en Hongarije noemt Arbatov 'irrationeel'. “De instabiliteit van Rusland vormt voor hen geen bedreiging. Liever instabiliteit dan een verkeerd soort stabiliteit. Met andere woorden: uitbreiding van de NAVO is pas nodig als de communisten en nationalisten de overwinning behalen. Door nu haast te maken winnen de militaristen en nationalisten aan kracht, en dat zal voor Oost-Europa slechts een averechts effect hebben. Als de echte avonturiers hier aan de macht komen, zouden ze de Baltische landen wel eens kunnen binnenvallen.”

De democraat Arbatov beschouwt de NAVO-plannen niet zozeer als een mislukking van de democraten, maar als een falen van het beleid van de vroegere minister van Buitenlandse Zaken Andrej Kozyrev, in Moskou zo ongeveer nog de enige politicus die niet tegen de uitbreiding is. “Kozyrev wilde koste wat kost goede betrekkingen met Amerika. Hij dacht slechts aan zijn eigen belang.” Dat de Russische man in de straat andere dingen aan zijn hoofd heeft wil Arbatov wel erkennen, maar “als de regering de dreiging van de NAVO gaat uitspelen, zal het onderwerp de bevolking wel degelijk gaan bezighouden”. Hij ziet maar één oplossing: de NAVO moet Rusland uitnodigen op termijn ook lid te worden. “Dat zou de situatie onmiddellijk radicaal wijzigen. De spanning zou wegebben, er zou een debat ontstaan over de voorwaarden voor toetreding en daarmee zou een verslechtering van de betrekkingen tot staan komen.” Gebeurt dit niet, dan moet Rusland aan zijn eigen belangen gaan denken. “Dat betekent akkoorden met het Westen verbreken, wie weet een militaire unie met Wit-Rusland, of koketteren met China of Iran! En let op mijn woorden: over tien jaar zal het Westen hier de schuld van krijgen.”

“Too little, too late”, zo karakteriseert de zeer goed geïnformeerde Pavel Felgenhauer, defensiespecialist van de krant Segodnja (Vandaag) de compromisvoorstellen van Albright. Wanneer de NAVO wordt uitgebreid voordat de Oosteuropese landen in de EU zijn opgenomen, zal dat de instabiliteit in de regio alleen maar in de hand werken. “Onze enige hoop”, zegt Felgenhauer, die zeer nauwe banden onderhoudt met het ministerie van Defensie, “is de top in Helsinki. Militairen hebben, overal ter wereld, altijd belang bij een zekere mate van confrontatie. Voor minister van Defensie Rodionov is uitbreiding van de NAVO in zekere zin voordelig: hij heeft dringend geld nodig.”

Felgenhauer ergert zich aan de toon van sommige commentaren in de Westerse pers. Omdat het Russische leger in erbarmelijke staat verkeert en het land ernstig is verzwakt, waarschuwt hij, zijn de kernwapens het enige waar Rusland nog op kan rekenen. “Een plotseling uitbrekend lokaal conflict zal dan alleen met kernwapens kunnen worden beslecht. Dat gevoel van veiligheid van de Oosteuropese landen onder de NAVO-paraplu is dus totaal misplaatst. Een uitbreiding van de NAVO verstoort de grijze zone waartoe Rusland behoort, samen met alle andere zwakke landen van het voormalige Warschaupact.”

Felgenhauer aarzelt niet een vergelijking te trekken met de Cubacrisis van 1962. “Clinton is niet bereid op zijn beslissing terug te komen. De russofoben zitten in Washington hoog te paard. Het is de Oosteuropese lobby van Brzezinski, Albright en Kissinger. De besluitvorming binnen de NAVO is niet op consensus gebaseerd, dat is nonsens. De NAVO is de toolbox van Amerika.” Het Westen maakt volgens Felgenhauer de fout te denken dat het de toestand onder controle heeft. “De geschiedenis leert ons dat een oorlog soms zomaar kan beginnen.”

Het gebouw van de liberale krant Izvestija gaat tegenwoordig schuil achter een haag van dure winkels en eettentjes. Zo schuil dat in de hal diepe duisternis heerst. Armoe troef. Geen bank heeft nog zijn zware hand op de Izvestija gelegd. Maar de stalletjes zijn een schande, daar is grof smeergeld voor betaald, alles is hier corrupt, zegt Otto Latsis geërgerd. Ook de Let Latsis, communist van origine, maar tegenwoordig de verlichte politiek commentator van de krant, is ernstig teleurgesteld over de NAVO-plannen. De meerderheid van de bevolking, denkt hij, laat de kwestie koud, maar een flinke minderheid van zo'n 30, 40 procent denkt nog in de stereotiepen van het vijandbeeld. Een recente opiniepeiling wees uit dat nog altijd 33 procent van de bevolking van mening is dat de crisis in Rusland door de CIA is veroorzaakt. Bij de politici lopen de meningen uiteen. “De pragmatici denken: wat zouden we ons druk maken als we juridisch, militair noch economisch nog enige invloed kunnen uitoefenen en de zaak al beklonken is? Maar ik ben het eens met Tsjernomyrdin en Primakov: het is een strategische fout van Amerika. Ik heb tot op de dag van vandaag geen bevredigend antwoord gehoord op de vraag waarom die uitbreiding nodig is. De NAVO is geen golfclub, maar een militair pact tegen Rusland. De enige conclusie die je kunt trekken is dat Rusland niet wordt vertrouwd. En dat steekt.”

Met zijn recente brandbrief aan Jeltsin over de oncontroleerbaarheid van het kernwapenarsenaal heeft minister van Defensie Rodionov de voorstanders van uitbreiding, zo lijkt het, een krachtig argument gegeven. Latsis noemt de brief 'onverantwoordelijke demagogie' om geld los te krijgen voor het leger. “Terroristische aanslagen op gevaarlijke strategische objecten kun je alleen met politieke stabiliteit voorkomen. Totale bewaking van alle wapenvoorraden, bruggen, spoorlijnen en stuwdammen is in Rusland onmogelijk. Als een of andere Basajev (Tsjetsjeense guerrillero die het ziekenhuis van Boedjonnovsk gijzelde - LS) de stuwdam in de Jenisej opblaast, wordt heel Krasnojarsk van de kaart geveegd.”