Bolkestein als Oud-de-Tweede

En Bolkestein, zal die zich ontpoppen als de Oud-de Tweede? Pieter Jacobus Oud was in de jaren vijftig de machtige leider van de VVD. Nog machtiger dan Bolkestein nu, want hij combineerde het fractieleiderschap met het voorzitterschap van de VVD. Oud bracht in 1951 zijn partijgenoot Dirk Uipko Stikker, minister van Buitenlandse Zaken in het eerste kabinet-Drees, ten val.

In het slepende nationale debat over de status van Nieuw-Guinea kreeg Stikker een motie van wantrouwen aan zijn broek. Een meerderheid van de Kamer verwierp de motie weliswaar, maar omdat zijn partijgenoten in de Kamer de motie tot de laatste man steunden, stapte Stikker op en met hem het complete kabinet. De correspondent van het Engelse persbureau Reuter vatte de gebeurtenissen bondig samen: Stikker does not stick because Out says out, berichtte hij naar Londen.

Hoe werd Stikker destijds pootje gelicht? Het begon ook hier met een openbaar artikel van de fractieleider van de VVD. Weliswaar niet in de Volkskrant - de krant was in die dagen nog het bastion van KVP-paus Romme - maar in het partijblad van de VVD, Vrijheid en Democratie. Net als met het Volkskrant-artikel, waarin Bolkestein zich keerde tegen uitbreiding van de NAVO, was de minister vooraf wel geïnformeerd, maar overleg: ho maar. Oud was een rigide aanhanger van het dualisme: 'ik wist nooit welk standpunt hij in de Kamer zou innemen', klaagde Stikker later in zijn memoires. Is het toevallig dat Bolkestein zich vorige week in de Kamer voor zijn afwijkende NAVO-lijn beriep op de dualistische inslag van zijn partij? Ook het overleg tussen Bolkestein en zijn ministers houdt niet over, zij het dat hij ook zijn fractiegenoten regelmatig verrast met onverwachte standpunten. “Als mijn politiek leider zo'n koerswijziging zou afkondigen, zou ik mijn mond niet houden”, zegt de buitenlandspecialist van de PvdA, Maarten van Traa. Voor de VVD-Kamerleden ligt dat anders: die zwijgen, afhankelijk als ze zijn van hun machtige politiek leider.

Mocht Bolkestein zijn lijn doorzetten en de regering willen dwingen de uitbreiding van de NAVO af te wijzen, dan ligt er op de plank nog een passende tekst van Oud. Hoe luidde deze de val van Stikker in: “Dit kabinet is een zwak kabinet. Het is vermoeid, het kan tegen de problemen niet meer op”, zei hij in de Kamer. Kok hoeft niet ongerust te zijn; wat gebeurde er na de val van het kabinet? Dezelfde partijen vormden opnieuw een kabinet: het tweede kabinet-Drees. En wie was de nieuwe minister van Buitenlanse Zaken? Juist, ja: Dirk Uipko Stikker.

    • Kees van der Malen