Het nieuwe kolonialisme van huurlingenfirma Executive Outcomes; Honden van de oorlog, met wetten van de winst

De Zuidafrikaanse onderneming Executive Outcomes heeft de reputatie van het slagvaardigste huurlingenleger ter wereld. Twee Afrikaanse burgeroorlogen heeft 'de firma' meebeslist, in ruil voor bodemschatten. In acht jaar spon een luitenant-kolonel met zijn oude kameraden uit het ontmantelde Zuidafrikaanse terreurapparaat een multinationaal netwerk voor 'stabiliteit en veiligheid'. Kostprijs: nationale soevereiniteit. De deals van 'Bevel uitgevoerd'.

In 1989, het jaar van de Wende, had luitenant-kolonel Luther Eeben Barlow een droom: “Ik wilde de beste militaire adviesfirma van de wereld opbouwen.” Als beroepsmilitair moest hij in die tijd voor zijn baan vrezen, want ook in Zuid-Afrika was een grote omwenteling ophanden: het einde van de apartheid.

Barlow werkte bij het bureau voor civiele coördinatie en hij vermoedde dat dit speciale commando ter bestrijding van het 'zwarte gevaar' binnen niet al te lange tijd overbodig zou worden. Wat te doen? Afgezien van het jagen op terroristen had Barlow niet veel geleerd. Hij kreeg een lumineus idee en zette een bedrijf op met zijn oude kameraden: duikers van de marine, cryptografen, luchtverkenningspiloten, springstofexperts, geheim agenten en officieren met gevechtservaring. Een flink aantal had gediend bij beruchte doodseskaders van het blanke regime, zoals Koevoet of het Tweeëndertigste Bataljon. De onderneming kreeg de naam Executive Outcomes, wat in soldatentaal zoveel betekent als 'bevel uitgevoerd'.

De droom is uitgekomen. Eeben Barlow (40) bestuurt nu een grote onderneming, met een omzet van miljoenen, een leger medewerkers en een directe verbinding met verscheidene staatshoofden. Met zijn imperium is het kolonialisme in Afrika teruggekeerd.

Uit het zuiden van het continent, waar aartskolonisator Cecil Rhodes een eeuw geleden zijn rooftochten beëindigde, komen de nieuwe veroveraars nu met terreinwagens en satelliettelefoon. Ze zijn blank, net als toen. Maar hun stoottroepen gehoorzamen niet meer aan een regering en voelen zich aan geen enkele politieke ideologie gebonden. Ze volgen uitsluitend de wetten van de winst.

In opdracht van door crises bedreigde presidenten grijpen ze in burgeroorlogen in en stellen de macht van de elite veilig. Hun diensten worden vorstelijk beloond: met exploitatievergunningen voor diamanten, met concessies voor olievelden of licenties voor handelsondernemingen.

Uit de militaire kiemcel van Barlow is een economisch imperium gegroeid, dat de natuurlijke grondstoffen van Afrika exploiteert. “Over dit onderwerp zult u van mij absoluut niets te horen krijgen”, verklaart Barlow categorisch. “Het ministerie van Buitenlandse Zaken van Zuid-Afrika voert een lastercampagne tegen ons. Diplomaten raden regeringen in Afrika aan onze firma's niet in hun landen toe te laten.”

Intussen heeft Executive Outcomes twee Afrikaanse burgeroorlogen meebeslist en de reputatie van het slagvaardigste huurlingenleger ter wereld verworven. Barlow kent louter goede bedoelingen: hij verkoopt dienstverlening in de vorm van stabiliteit en veiligheid. “Wij zijn een wettige onderneming, die samenwerkt met wettige regeringen, op basis van wettige overeenkomsten.”

Enrique Ballesteros, speciale VN-rapporteur van huurlingenactiviteiten, ziet dat anders. “De beveiligingsbedrijven bieden hun diensten aan in ruil voor concessies in de mijnbouw- en energiesector”, concludeert hij in zijn verslag van november 1996. “Zodra de situatie enigszins stabiel is, begint de firma de concessies te exploiteren door het oprichten van een reeks dochterondernemingen, die op hun beurt actief worden in de sectoren luchtvaart, wegenbouw en import en export. Op die manier nemen ze belangrijke, om niet te zeggen dominante posities in het economische leven van die landen in.” Zulke deals, waarschuwt Ballesteros, brengen de nationale soevereiniteit van de landen die huursoldaten in dienst nemen in gevaar.

Ravotten op het strand

Barlows onderneming kwam aanvankelijk traag van de grond. Pas toen een zekere Tony Buckingham uit Londen zich tot Executive Outcomes wendde, ging het bergopwaarts. “Dat was in oktober 1992”, herinnert Barlow zich. Buckingham, manager bij de oliewinningsmaatschappij Heritage Oil and Gas, zocht troepen die de commerciële belangen van zijn vestiging in Angola konden beschermen. Executive Outcomes kwam, zag en overwon. Na een bloedige strijd werden de olievelden in het rebellengebied rond Soyo heroverd. De bedreigde regering van Angola was dermate onder de indruk, dat ze de huurlingenfirma in juli 1993 een contract aanbood. Het zou hierbij om veertig miljoen dollar per jaar zijn gegaan.

Barlow hapte toe, maar zocht voorzichtigheidshalve rugdekking bij de toekomstige machthebbers aan de Kaap, het ANC van Nelson Mandela. “Barlow stelde voor Executive Outcomes ongestoord te laten opereren, want hij zou juist die krachten in dienst nemen, die het democratiseringsproces nog altijd zouden kunnen laten ontsporen”, herinnert een hoge ANC-functionaris zich. De potentiële saboteurs, allemaal elitesoldaten, geheim agenten en politiemensen, afkomstig uit het ontmantelde terreurapparaat, moesten in den vreemde actief worden zodat ze in hun eigen land geen kwaad meer konden aanrichten. Het ANC stond niet onwelwillend tegenover dit voorstel. Dat zou al snel veranderen.

De zaken van Barlow lopen steeds beter. In juni 1994 wordt een pr-bureau opgericht, Gemini Video Productions. De directeuren zijn Eeben Barlow, Nicolaas Palm en Lafras Luitingh, voormalig majoor bij het vijfde verkenningscommando van het Zuidafrikaanse defensieleger. Ieder bezit vijfentwintig procent van de aandelen. De firma produceert promotiefilms. In een van hun videoclips zijn soldaten te zien met de rechterhand op het hart en in de linkerhand de bijbel. In koor zingen ze: 'Honden van de oorlog noemen ze ons / maar ze weten niet dat wij hoop brengen / waar vertwijfeling regeert.' Daarbij zien we beelden van lachende, zwarte moeders en kinderen die ravotten op het strand.

Deze propagandafilm werd in Angola gedraaid. De ingehuurde Zuidafrikaanse ex-militairen kennen het territorium van de vijand op hun duimpje. Jarenlang streden ze met divisies van het Zuidafrikaanse leger in de jungle van Angola aan de kant van de rechtsgeoriënteerde Unita-rebellen van Jonas Savimbi om het marxistische regime van president Eduardo dos Santos ten val te brengen. Als 'geprivatiseerde' beroepssoldaten zijn ze naar het andere kamp overgestapt. Ze hebben orde op zaken gesteld in het verloederde Angolese leger en meegestreden aan het front. Volgens Jane's International Defense Review, hét blad voor militaire experts, zijn daarbij zeventien huurlingen van Executive Outcomes gedood of vermist.

Met de hulp van Executive Outcomes was het Angolese leger in staat strategische posities te heroveren, waaronder het hoofdkwartier van de rebellen in Husambo. En kort daarop was de burgeroorlog beslist.

Intussen hield de leiding van Executive Outcomes er al een vestiging in het Engelse Alton op na en breidde ze het netwerk verder uit. Het middelpunt wordt gevormd door de Strategic Resource Corporation (Pty) Ltd. (SRC), een holding voor Executive Outcomes en hun dochter- en nevenbedrijven, die op 1 maart 1995 onder nummer 95/01849/07 in het handelsregister werd ingeschreven. In de directie de drie sleutelfiguren: Barlow, Palm en Luitingh. In hetzelfde jaar richt dit driemanschap nog zes andere bedrijven op.

'Wij bieden de meest professionele trainingspakketten voor alle aspecten van oorlog te land, ter zee en in de lucht', staat in een brochure van Executive Outcomes. Opleiding van infanteristen, parachutisten en artillerie-eenheden, opbouw van militaire politie en inlichtingendiensten, training in guerrillatechnieken - afgezien van kernwapens wordt ongeveer alles van het verlanglijstje van krijgsheren aangeboden. Maar het 'produktscala' van de moedermaatschappij SRC en haar dochters omvat veel meer. Advanced System Communication legt telefoonnetten en radio- en satellietsystemen aan. Applied Electronic Services verkoopt contraspionage-apparatuur. Aquanova levert hydrogeologische en geofysische onderzoeksrapporten. Bridge International is gespecialiseerd in wederopbouwprojecten, agrarische adviezen en humanitaire hulp. OPM Support Systems adviseert alle SRC-dochters bij investeringen, belastingen en juridische kwesties. Trans Africa Logistics is belast met organisatorische zaken, van inklaring tot import- en exportvergunningen. Ibis Air beschikt over een eigen luchtverkeersvloot.

Ultimatum

December 1995: president Clinton bereidt zijn Angolese ambtgenoot Eduardo dos Santos een koele ontvangst. Hij verzoekt het staatshoofd dringend het contract met Executive Outcomes op te zeggen. Zo niet, dan draait Washington de geldkraan dicht. Voor de Unita-rebellen waren de huursoldaten de voornaamste hindernis voor vrede geworden. Dos Santos heeft na Clintons bezoek zijn zakelijke betrekkingen met de firma aangepast. Al op 11 januari 1996 trekken de laatste 178 huursoldaten zich officieel terug.

De medewerkers die achterblijven, worden geplaatst bij de Angolese filialen van SRC of daarmee samenwerkende bedrijven. Ze komen terecht bij de firma Saracen voor het opbouwen van een speciale politie-eenheid of bij OPM, die de luchthaven van Luanda privatiseert. Een oude ijzervreter als brigadier Hennie Blaauw wordt overgeplaatst naar de dochteronderneming Branch Energy, die in Angola lucratieve exploitatierechten heeft. Vanaf dat moment is hij verantwoordelijk voor de veiligheid van de diamantvelden in de provincie Luanda Norte. Executive Outcomes heeft in deze tijd zestig procent van de aandelen van Branch Energy in Angola in handen.

De economische doelstellingen van de firma - het verkrijgen van concessies, toegang tot sectoren van de economie - zijn bereikt. De militaire arm verleent ondersteuning bij andere rooftochten. Een deel van de huursoldaten vliegt via Johannesburg direct door naar Sierra Leone, een chaotisch en straatarm land, maar rijk aan titanium, olie en edelstenen. Daar is de missie van ongeveer 500 man al in maart 1995 begonnen, eerst in de kazernes, daarna aan het front. In mei assisteren zo'n 285 man militaire hulptroepen het regime van Valentine Strasser bij de verdrijving van de rebellen van het Verenigd Revolutionair Front uit de hoofdstad Freetown en bij de herovering van de diamantrijke streek rond Kono.

Diezelfde maand begint het economische offensief. SRC-directeur en ex-majoor Luitingh spreekt van een 'internationaal bedrijf in mineralen en olie', dat met de regering van Sierra Leone in onderhandeling is over concessies, 'in hun eigen belang en in dat van Executive Outcomes'. Eeben Barlow verraadt in een Britse krant de naam van de onderneming: Branch Energy. In de directie van deze firma zit Tony Buckingham, manager van de oliewinningsmaatschappij Heritage. De man op wiens initiatief het huurlingenleger van Executive Outcomes in Angola roem had verworven.

Drie maanden later is de zaak helemaal rond: Branch Energy verwerft de concessies, Executive Outcomes waakt over het territorium. En de bankroete regering krijgt door herwonnen winsten in de mijnbouw de beschikking over liquide middelen en betaalt de militaire hulptroepen uit Zuid-Afrika een miljoen dollar per maand. Zo levert chaos winst op. “Laten we elkaar niets wijsmaken”, is het commentaar van For Di People in Freetown. “Ze zijn hier niet om ons te beschermen. Ze zijn voor de diamanten gekomen.”

Paleisrevolutie

Mercenaries? Eeben Barlow doet of hij het woord niet kent. “Wij zijn geen huursoldaten.” Hij weet natuurlijk ook dat de Conventie van Genève dit soort werk niet toestaat. Daarom spreekt hij van consultants, militaire adviseurs, experts. Ook Luitingh onderstreept steeds weer dat men aan de goede kant staat: voor democratie, tegen dictatuur.

Het Duitse weekblad Die Zeit beschikt over een vertrouwelijk document uit Sierra Leone dat het tegendeel bewijst. De directie van Barlows SRC is vooraf uitgebreid geïnformeerd over een paleisrevolutie die op 16 januari 1996 in Freetown in scène wordt gezet. De val van Valentine Strasser zou de gewapende hulptroepen en de diamantexploitanten goed uitkomen: de regeringsleider van Sierra Leone was een onbetrouwbare factor geworden.

De Zuidafrikaanse journalist Al J. Venter, die door Executive Outcomes aan het front wordt uitgenodigd, stuurt jubelberichten naar zijn vaderland: South Africans Go To War', roepen de koppen. Zijn verhalen van Jan Soldaat hebben echter een boemerangeffect. Blanke huurlingen uit Zuid-Afrika die door het continent trekken, dat valt in Afrika niet zo goed: in Zambia, Angola, Namibië en Mozambique weet men mee te praten van gewelddadige interventies van het vroegere Boerenregime. Bij de nieuwe regering van Zuid-Afrika is men weliswaar aan het verkeerde adres, maar zij voelt wel de wrokgevoelens van de bevriende landen, en de veldtochten van Executive Outcomes wakkeren die weer aan.

Van hun kant zien de Zuidafrikaanse veiligheidsorganisaties 'de firma' als een onberekenbaar risico. Want de bij Barlow in dienst getreden experts hebben naar hun nieuwe werk kennis en gevoelige informatie uit het oude leger-, politie- en geheime dienstapparaat meegenomen, die ook tegen Zuid-Afrika gebruikt zou kunnen worden. “Wij hebben de beste mensen kunnen krijgen”, schept Eeben Barlow op.

De regering-Mandela wil de buitenlandse ergernis en de binnenlandse dreiging indammen en werkt aan een anti-huurlingenwet. Maar wat kan een nationale wet uitrichten tegen een multinationaal netwerk, dat zijn financiële transacties afwikkelt via Hongkong, nieuwe onderdelen opzet en kwetsbare delen afstoot om de webstructuur te camoufleren? De mannen die aan de touwtjes trekken, Barlow, Palm en Luitingh, zijn professionals, geen avonturiers, zoals de beruchte huurling Mike Hoar of Bob Denard, die in de jaren zestig en zeventig de dekolonisatietroebelen van jonge Afrikaanse staten uitbuitten voor hun oorlogs- en machtsspelletjes.

Barlow presenteert zich als man van eer, als gewiekste, beleefde manager, jong en dynamisch, die even goed een Club Méditerranée zou kunnen leiden. Afgezien van het Tsjechische pistool dat hij vaak aan zijn riem draagt, heeft hij niets krijgshaftigs. Hij is trots op het sociale engagement van Executive Outcomes. Zijn mannen ondersteunen humanitaire organisaties die kindersoldaten resocialiseren of helpen bij de repatriëring van vluchtelingen. 'Overdag Rambo, 's avonds Albert Schweitzer', zou hun motto kunnen zijn. “Wij zijn een stabiliserende factor in Afrika”, onderstreept Andy Brown, leider van de missie van Executive Outcomes in Sierra Leone. En in Angola zou de burgeroorlog nog zeker twintig jaar hebben geduurd als de mannen van de Kaap niet zo glansrijk hadden ingegrepen.

Wapenhandel

Barlow & Co. hebben een gat in de markt gevonden, geschapen door het einde van de Koude Oorlog. Tegenwoordig zien de grote mogendheden onbewogen toe als hun vroegere beschermelingen, die zij ooit zo krachtig financieel steunden en tot pseudo-oorlogen ophitsten, politiek, economisch en sociaal ineenstorten. In landen als Liberia, Somalië of Zaïre heersen de machten van de chaos; de Verenigde Naties zijn blijkbaar niet in staat of niet van plan ze te verdrijven. En uitgerekend in deze turbulente periode dient zich een particuliere onderneming aan als ordebewaker - een eerste voorbeeld van de deregulering van de militaire macht. En sinds de ineenstorting van het Sovjet-imperium is in Oost-Europa zeer voordelig en onbureaucratisch aan oorlogsmaterieel te komen.

Ook in Oeganda lokken bodemschatten. Heritage Oil and Gas onderhandelde in november 1996 met de Oegandese regering over de exploitatie van olievelden aan het Albert Meer. Branch Energy/Mining, filiaal Kampala, is er al weer bij en heeft een joint-venture met de regering opgezet, waarbij het onder andere gaat om de goudader in het nationale park Kidepo. Volgens opgave van de informatiedienst 'Intelligence Newsletters' is 40 procent van Branch Mining, een zuster van Branch Energy, in handen van de firma van Barlow. Een kwart van de aandelen is in het bezit van generaal-majoor Caleb Akandwanaho alias Salim Saleh, een halfbroer van president Yoweri Museveni. Volgens inlichtingdiensten zou hij wapenhandel drijven met het nieuwe regime in Rwanda en met het leger van Burundi.

De Zuidafrikaanse geoloog Jan Serfontein, wiens firma bodemonderzoek voor Branch Energy doet in Sierra Leone, Kenia, Oeganda en binnenkort ook in Tanzania, schuift twee telefoonnummers over de tafel. “Daar kunt u navraag doen.” Het netnummer is van Londen en het adres een kantoorgebouw in Chelsea, aan King's Road 535. Dit is het kantoor van Sandline International. Hier kloppen regeringsvertegenwoordigers aan die dringend advies zoeken in militaire en veiligheidsaangelegenheden. Sandline brengt de verbinding tot stand met de meest succesvolle huursoldateneenheid van de wereld, Executive Outcomes in Pretoria.

Aan King's Road komen vele draden samen. In hetzelfde kantoorgebouw is ook Heritage Oil and Gas gevestigd. En Branch Energy. En Ibis Air International. Verbonden door een telefooncentrale, maar officieel hebben ze niets met elkaar te maken.

Alleen Tony Buckingham, de man die Executive Outcomes naar Angola haalde, heeft in alle kantoren een stem in het kapittel. Hij is manager bij Heritage en directeur van Branch Energy, de hoofdaandeelhouder van Heritage. Van Branch Energy wordt 41,7 procent gedeeld door twee consortiums, die op hun beurt weer door Buckingham worden bestuurd. Buckingham is ook directeur van uitgeverij Forth Estate, die voor de helft in het bezit is van een krantengroep die de links-liberale The Guardian uitgeeft. Bij gelegenheid deelt hij ook visitekaartjes uit die hem 'Chief Executive Officer' noemen van Ibis Air Zuid-Afrika, een tak van het Barlow-imperium.

Sir David Steel, de voormalige leider van de Britse liberalen en directielid van Heritage, was verrast toen hij van de contacten van Buckingham met de huurlingenclub in Zuid-Afrika hoorde. Bij zijn toetreding tot de directie was hij hier niet van op de hoogte, verklaarde hij tegenover The Observer. De directeuren zouden eigenlijk moeten verklaren dat dergelijke contacten niet bestaan.

Nerveus

“Ik zei u toch al dat ik niet praat over het netwerk, zoals u dat noemt”, bromt Eeben Barlow. “We hebben andere bedrijven geld geleend. Is dat verboden?” Banden met Branch Energy? “Geen. We doen wel zaken met elkaar. Ik ontbijt met Buckingham als ik in Londen ben.” En hoe zit het met Branch Mining? “Dat is allang geleden afgestoten.” Hoe lang geleden? “Een jaar, veertien maanden.”

Barlow is nerveus. In Zuid-Afrika waait hem sinds kort een ijskoude wind tegemoet. De wet die activiteiten van huursoldaten verbiedt, is de eerste die het parlement in Kaapstad in de komende zittingsperiode wil aannemen. Eeben Barlow verwelkomt het initiatief, hij doet immers niet in huursoldaten. Tegelijkertijd is hij bezig met een andere opzet van 'de firma'. “De structuur van SRC is eigenaardig”, erkent men in de wandelgangen van de Franse geheime dienst. “Ze zijn sneller dan wij. Wij kunnen ze domweg niet bijhouden.”

Op een vertrouwelijke lijst die in Zuidafrikaanse regeringskringen circuleert, wordt een tussenbalans opgemaakt: SRC is sinds de oprichting aan ongeveer 50 bedrijven gelieerd geweest. De afgelopen drie jaar heeft het imperium geopereerd of contacten gelegd in ten minste 34 landen. Voornaamste terrein voor de operaties blijft Afrika, het continent van de oorlogen en oorlogswinstmakers.

De man die 'het beste militaire adviesbureau van de wereld' bezit, gaat dan ook niet gebukt onder zorgen voor de toekomst. Zelfs het vooruitzicht dat de wetgevende macht van Zuid-Afrika zijn SRC kan verbieden en uit het land verbannen, kan hem niet verontrusten. “Drie regeringen in Afrika hebben aangeboden ons toe te laten. Een firma uit Europa wilde ons zelfs opkopen.”

Het afgelopen jaar namen opvallend veel topmilitairen uit de nieuwe Zuidafrikaanse strijdkrachten - bijvoorbeeld de vierenveertigste parachutistenbrigade - ontslag uit dienst. Volgens krantenberichten is Executive Outcomes bezig een snel inzetbare eenheid op te bouwen, die binnen een etmaal overal in Afrika kan landen. Dan zou Barlow definitief het commando hebben over de machtigste groep militairen van Afrika, die zegt te strijden voor vrijheid en democratie, maar in werkelijkheid op dit moment het scherpste wapen is van het economische wereldroofridderdom.

Copyright Die Zeit