Edward Heath: 'Europa zou de Tories kunnen splijten'

LONDEN, 22 FEBR. De pro-Europese vleugel van de Britse Conservatieven is niet uit op een splitsing van de partij. Maar ze kan ertoe gedwongen worden als de Conservatieve regering blijft toegeven aan de anti-Europese vleugel. Op een lunch met buitenlandse journalisten verwijt de Conservatieve ex-premier Edward Heath premier Major dat hij onvoldoende leiderschap heeft getoond “anders hadden het land en de partij hem wel gevolgd”.

De 80-jarige oud-staatsman die achteloos vertelt over zijn ontmoetingen met Mao Zedong, Pompidou, Tito, Gorbatsjov en Nixon, zit al 46 jaar lang in het Britse Lagerhuis. Ook voor de komende parlementsperiode heeft hij zich weer kandidaat gesteld in het kiesdistrict Old Bexley and Sidcup. Hij geldt in Westminster als een boegbeeld van moed, gezond verstand en integriteit. Maar vertegenwoordigers van de anti-Europese vleugel binnen zijn partij nemen hem nog steeds kwalijk dat hij Groot-Brittannië in 1972 de Europese Gemeenschap heeft binnengeleid. Ze verwijten hem ook zijn kritiek op zijn opvolger Thatcher, wier doctrinair monetarisme en dogmatisch individualisme hij bij herhaling in strijd met de Conservatieve grondgedachten heeft genoemd.

Heath zei gisteren onder het eten van kip met kapucijners dat premier Major zich had moeten houden aan de Europese koers waarmee hij in 1992 de verkiezingen begon. Hij had beloofd het Verenigd Koninkrijk “in het hart van Europa” te plaatsen. Maar hij maakte “de fatale fout” om het Verdrag van Maastricht niet zo snel mogelijk door het parlement te jagen. Hij liet zijn agenda bepalen door de Europese referenda in Denemarken en Frankrijk. Daardoor raakte zijn beleid “op drift”, zei Heath, en gaf hij de Eurosceptische vleugel alle wind in de zeilen.

Ruim anderhalf jaar geleden heeft Major volgens Heath opnieuw verzuimd om het initiatief naar zich toe te trekken. Onder druk van de anti-Europese vleugel zag de premier zich gedwongen om zijn gezag te herstellen, door zijn functie van partijleider ter beschikking te stellen en zich opnieuw verkiesbaar te stellen. De tweestrijd met de Eurosceptische John Redwood won hij overtuigend. Die zege had Major moeten gebruiken om weer zijn eigen Europese koers te varen “en zich van de rest niets meer aan te trekken”. “Maar dat deed hij niet”, zei Heath, “omdat hij de vrede binnen het kabinet niet in gevaar wilde brengen. Het gevolg is dat het zowel aan leiding als vrede ontbreekt.”

De ex-premier noemde het onbegrijpelijk en onverteerbaar dat bewindslieden de kans krijgen om in strijd met het kabinetsbeleid anti-Europese kreten te slaken. Als voorbeeld haalde hij minister van Buitenlandse Zaken Malcolm Rifkind aan die woensdag nog verklaarde dat de regering “vijandig” tegenover een monetaire unie staat. Hij hekelde ook de Europese tournee van Rifkind om over de hoofden van nationale politici heen de Britse Eurosceptische boodschap onder continentale kiezers te verbreiden. “Als er een buitenlandse politicus naar Belfast zou komen om de Britten te vertellen hoe ze de crisis in Noord-Ierland moeten oplossen, zou er een storm van verontwaardiging ontstaan. Terecht. Het is toch ongelooflijk wat Rifkind doet. Hij hoort er zo snel mogelijk mee op te houden.”

Heath zei dat premier Major weliswaar “blaat dat hij het perfecte standpunt” inneemt ten aanzien van Europa, maar dat Groot-Brittannië geen enkele constructieve bijdrage aan de verdere ontwikkeling van de Europese Unie levert. Hij waarschuwde dat het Verenigd Koninkrijk bezig was dezelfde fout te maken als in 1950 toen het weigerde om deel te nemen aan de Kolen en Staal Gemeenschap.

“Een fout die ons 22 jaar heeft gekost”, tot het land alsnog aansluiting kreeg bij de Europese Gemeenschap. “De Europese Unie ontwikkelt zich heus wel verder zonder ons”, zei Heath, “maar niemand vertelt ons wat voor toekomst wij hebben buiten de Europese Unie.” Gevraagd naar de mondiale rol van Groot-Brittannië in het nieuwe millennium, vroeg hij, zijn voorhoofd fronsend: “Welke rol? Wij kunnen alleen maar een rol spelen door middel van de Europese Unie.”

Hij bekritiseerde ook de Britse “rioolpers” die feiten en meningen allang niet meer scheidt en anti-Europese sentimenten stelselmatig aanwakkert. Hij wees op een kop in Groot-Brittanniës grootste boulevardblad The Sun, nadat minister Rifkind had verklaard dat het kabinet vijandig tegenover een monetaire unie staat: “We Hebben De Slag Gewonnen. Geen EMU!” “Wee het land”, verzuchtte Heath, “dat door The Sun wordt geregeerd.”

Aan zijn blauwgeblokte stropdas trekkend, die over een blauw en wit gestreept overhemd bolt, vertelde Heath dat de pro-Europese vleugel binnen zijn partij zich in de aanloop naar de verkiezingen gedeisd heeft gehouden om “interne ruzies te vermijden” en “om geen splitsing te riskeren. Maar hij waarschuwde dat het staakt-het-vuren niet kan blijven duren als de pro-Europese vleugel nog meer vernederingen “à la Malcolm Rifkind” moet verduren. Het gevaar dat de Eurosceptici bij een eventuele verkiezingsnederlaag de macht in de Conservatieve partij over proberen te nemen, noemde hij “levensgroot aanwezig”. Hij houdt ernstig rekening met de mogelijkheid van een scheuring in de partij. Maar over de meest waarschijnlijke doemscenario's wilde hij niet speculeren, net zomin als over de aard van de nieuwe partijen die mogelijk uit de as van de Tories herrijzen.

Als hij het allemaal mocht overdoen, zou hij zich wijden aan de muziek, zei de voormalige orgelstudent die zich als een verdienstelijk dirigent heeft ontpopt. “Niet aan de politiek. Ik snap toch niks van al die spelletjes.”

    • Dick Wittenberg