'Ik ga naar de plekken waar men het boek niet zien wil'

Het reizende project 'Your Coloring Book' van de Israelische kunstenaar Ram Katzir laat de holocaust op een ongebruikelijke manier zien. Bekende foto's uit het nazi-tijdperk zijn veranderd in tekeningen, die de bezoekers mogen inkleuren. De expositie is nu in Jeruzalem te zien en opent op 2 maart in Enschede. Een gesprek met de kunstenaar in Amsterdam en een verslag van de reacties op de tentoonstelling in Israel.

Ram Katzir: Kinderspel. Gemeentelijk Kunstcentrum M17, Noorderhagen 2a, Enschede. 2 t/m 29 maart. Di t/m za 12-17u, do ook 19-21u.

AMSTERDAM, 21 FEBR. “Andere kunstenaars zeiden tegen me: 'Als je in Israel woonde, had je dit nooit gedaan'. Ik heb er ook lang over geaarzeld. In Israel, het land van de slachtoffers, is de Holocaust heilig. Veel overlevenden vinden dat kunst geen vorm is waarin je daarover kunt praten.” Ram Katzir (27) is net terug uit Jeruzalem, waar zijn tentoonstelling 'Tussen de lijnen' in het Israel Museum heftige reacties uitlokte. Voorstanders zagen zijn expositie als een doorbraak in de representatie van de Holocaust, tegenstanders verweten hem vermenselijking van Hitler.

Het belangrijkste ingrediënt van de expositie is een kleurboek waarin propaganda-foto's van de nazi's en foto's van de Holocaust bijna onherkenbaar in zoete tekeningen zijn veranderd. Bezoekers kunnen de tekeningen inkleuren. Achterin het boek staan de echte foto's afgedrukt. Katzir, die na zijn studie aan de Rietveld Academie in Amsterdam bleef wonen, exposeerde het kleurboek vorig jaar al bij kunstenaarsinitiatief Casco in Utrecht. “De reacties waren daar veel gematigder”, zegt Katzir. “En er werden andere verbanden gelegd. In Utrecht schreven bezoekers bijvoorbeeld 'Ajax' op de tekening van een juichende menigte of 'alleen voor blanken' op een bankje in het park. Bij Casco ging de expositie vooral over manipulatie. Ik wilde laten zien hoe je kinderen kunt beïnvloeden door niet het hele verhaal te vertellen, hoe je ze vooroordelen kunt aanleren. In Casco stond daarom een overdreven grote tafel, waaraan mensen alsof ze weer kind waren, samen gezellig konden zitten kleuren. In Israel heb ik een ander aspect naar voren gehaald. Het boek gaat ook over het vervagen van collectieve herinneringen. Eerst wordt de werkelijkheid gereduceerd tot een foto en dan tot een speelfilm. In Jeruzalem was de sfeer contemplatiever; de expositiezaal was veranderd in een verlaten klaslokaal met uitzicht op de lege hemel boven Jeruzalem. De houten schoolbanken kreeg ik van een universiteit. Ze stammen uit de jaren veertig; daaraan hebben kinderen die de Holocaust hebben overleefd toen les gehad.”

De heftige reacties in Israel verklaart Katzir voor een deel uit de manier waarop de pers over de expositie schreef. Op basis daarvan vroegen twee leden van het parlement om een verbod van de tentoonstelling. “Er werd bijvoorbeeld beweerd dat je het kleurboek in de winkel van het museum kon kopen”, zegt Katzir. “Maar het boek is nergens te koop. In Utrecht was dat wel zo, maar ik ben nog gevoeliger geworden voor de context waarin het boek is te zien. Alleen in een kunstruimte kan het zijn werk goed doen. De tentoonstelling is evenmin bedoeld voor kinderen, zoals ook op een bord naast de ingang wordt vermeld. Daarnaast vond men mij te jong voor het onderwerp. Een overlevende zei tegen me: 'Hoe kun jij mij nu iets leren?' De vorige directeur van het museum, Martin Weyl, zei daarentegen op de televisie: 'Dit is een kunstenaar van de derde generatie, die vragen durft te stellen waar mijn generatie bang voor was'. Ook werd het boek veel te direct op het Palestijnse probleem betrokken. Je kunt de Holocaust niet met iets anders vergelijken.”

Katzir reist met zijn kleurboek naar allerlei steden die met de Holocaust te maken hebben. Op 2 maart, de dag dat de expositie in Jeruzalem sluit, opent ze in Enschede, op de Nederlands-Duitse grens. Daarna gaat het kleurboek naar Vilnius, Krakau en Berlijn. Het project wordt in het najaar afgesloten in het Stedelijk Museum in Amsterdam. Daar zullen onder meer in de verschillende landen ingekleurde bladzijden uit het boek te zien zijn. “Ik ga steeds naar plekken waar mensen het boek liever niet zien”, zegt Katzir. “In Polen noemden sommigen het project joodse propaganda. In Duitsland wezen negen instituten de tentoonstelling af.

“In elk land pas ik de tentoonstelling aan de plaatselijke omstandigheden aan. In Krakau, vlakbij Auschwitz, verwijst de expositie naar de 'Shoahbusiness', het holocausttoerisme. Er is daar bijvoorbeeld een café waar mannen met oorlokken klezmermuziek spelen. De muzikanten zijn niet joods - er wonen maar 200 joden in Krakau. De ingang van de tentoonstelling zal een reconstructie van het oude joodse theater van Krakau zijn.

“In M17 in Enschede komen vijftien rijen schoolbanken te staan. Boven elke rij hangt een bewakingscamera. De bezoekers zullen zich er bekeken voelen. Hier gaat de tentoonstelling vooral over gehoorzamen en conformeren. En over toekijken zonder in te grijpen. In Israel was het commentaar op de exposities in Nederland: 'Dat is weer een kans om krokodillentranen te huilen'.”