Het China van Deng

EEN VAT VAN tegenstellingen. Dat was China's laatste revolutionaire leider Deng Xiaoping, wiens overlijden de Pekingse autoriteiten vanmorgen vroeg plaatselijke tijd officieel hebben bekendgemaakt. Deng was niet alleen een invloedrijk lid van de revolutionaire generatie, hij was ook bij herhaling slachtoffer van de paranoia en de opeenvolgende zuiveringsgolven van voorzitter Mao. Desondanks wist hij na een paar jaren van onzekerheid na Mao's dood de macht aan zich te trekken en de beruchte Bende van Vier rondom Mao's weduwe uit te schakelen.

Deng gaat de geschiedenis in als de grote hervormer die de markteconomie invoerde in een China dat door Mao's ideologische strapatsen als Grote Sprong Voorwaarts en Culturele Revolutie totaal verpauperd was geraakt. Eerst de boeren, verlost van het communestelsel, en vervolgens de stedelingen zagen hun levensomstandigheden ingrijpend verbeterd. De liberalisering van de rest van het Chinese leven liet niet lang op zich wachten. Leiders als Hu Yaobang en Zhao Ziyang kregen de ruimte voor experimenten. Maar toen de Chinezen, verlokt door nieuwe welvaart en vrijheid, in 1989 de communistische partij begonnen uit te dagen, sloeg Deng hard terug. De studentenvoorhoede verdween achter de tralies of naar het buitenland, haar beschermer Zhao Ziyang raakte in vergetelheid.

DE WERELD WENST zich op dit moment vooral de pragmatische hervormer te herinneren en toont geringe aandacht voor de leider die niet de consequenties van de door hemzelf in gang gezette ommekeer dorst te trekken. De economische visionair toonde zich uiteindelijk een door de wol geverfde cynicus die er niet voor terugschrok zijn medestanders over te leveren aan de luimen van de behoudende krachten in de partij. Hij schrok terug toen Pekings jeugd Gorbatsjov begroette als de man die het machtsmonopolie van de communisten in zijn eigen land ter discussie had gesteld.

Dat laat China en de wereld met een probleem achter. Voor het moment lijkt de Chinese samenleving overwegend in evenwicht. De nieuwe welstand gepaard aan een leiderschap op afstand laat de burgers in de florerende regio's de ruimte om hun eigen leven te leiden. De vermoeiende repressie van een alom aanwezige staatsideologie is weggevallen, de jongere generaties kunnen zich die druk al nauwelijks meer voorstellen. Het elan van de rebellieën van 1989 is weliswaar gesmoord maar daarover worden nauwelijks meer tranen gelaten. De liberalisering van het economische leven mag grote groepen ontheemden en een agrarisch lompenproletariaat hebben doen ontstaan, de politieke betekenis van dit verschijnsel is vooralsnog in nevelen gehuld.

HET IS DIT CHINA dat halverwege in zijn omwenteling is blijven steken waarmee de wereld wordt geconfronteerd. Het probleem is niet zozeer wie de nieuwe sterke man zal worden. (De lange overgangstijd die samenviel met Dengs laatste levensjaren lijkt dat vraagstuk al min of meer te hebben opgelost in de figuur van president Jiang Zemin). Het gaat er eerder om hoe lang het nu bestaande evenwicht in de maatschappelijke verhoudingen zal voortduren. Het leiderschap mag dit jaar nog rekenen op de bonus van de overdracht van Hongkong, die het nationale gevoel streelt. Maar op langere termijn blijft de uitdaging bestaan van Taiwan - het andere China waar de democratie niet meer is weg te denken. De gevoeligheid van de machthebbers in Peking op dit punt zegt veel over wat zij het meeste vrezen.

De reactie van de wereld op China is niet eenduidig. De Russen beoordelen het Middenrijk als een permanent risico. De Amerikanen geloven in 'engagement', in een open-deurpolitiek die hun zelfgekozen dilemma bij de afweging van machtspolitieke, handelspolitieke en ideologische belangen op den duur moet helpen oplossen. Dat Amerika's democratiseringsimpuls en Taiwans aanwezigheid destabiliserend op China inwerken en grote risico's met zich brengen, is een thema waarover officieel Washington liever niet hardop spreekt. Europa's zienswijze komt het meest overeen met het beeld dat officieel China van zichzelf koestert: het land van onbegrensde commerciële mogelijkheden, het resultaat van de werken van de meest raadselachtige revolutionair van deze eeuw.