Een stenen manifest in Bergen

In 1918 voltooide architect J.F. Staal met enkele geestverwanten het Bergense villapark Meerwijk. Nu zijn de landhuizen van het kunstenaarsdorp in Noord-Holland onderwerp van een expositie in museum Kranenburgh, dat ook een wandelroute heeft uitgestippeld langs enkele tientallen villa's.

Met één hand doet Eva Bijwaard de deur van villa Elifaz open, met de andere hand houdt ze haar Rhodesian ridgeback tegen. De indrukwekkend gespierde hond bewaakt een van de drie door architect J.F. Staal gebouwde landhuizen in het Bergense villapark Meerwijk. De hond snuffelt aan de vreemde bezoeker. “Hij doet niks”, zegt Eva. Villa Elifaz wordt geflankeerd door twee identieke bouwsels die beide rechthoekig zijn en met de lange zijde evenwijdig aan de Lytweg liggen. Door de schijnbaar aaneengesloten façade oogt de huizenrij enigszins als een vestingmuur.

De villa in Park Meerwijk is opgenomen in het wandelgidsje Kranenburgh Cahier no. 3, uitgebracht door Museum Kranenburgh. Tot en met 11 mei 1997 is in dit museum aan de Hoflaan de tentoonstelling 'Bouwkunst in Bergen en Bergen aan Zee 1900-1940' te bezichtigen. Hier zijn bouwtekeningen en foto's van Park Meerwijk en vele andere villa's te zien. Het is aan te bevelen niet te lang te wachten met het maken van de architectuurwandeling door Bergen. De kale bomen en bladerloze struiken onthullen deze maanden niet alleen de fraaie huizen die onwaarschijnlijk dicht bijeen staan, maar slenterend over de nog in ruime mate aanwezige aarden voetpaden kan de wandelaar ook, door het ontbreken van vitrages, luiken of lamellen, genieten van de huiskamerinterieurs.

Architect Staal wordt gerekend tot de invloedrijke stroming van de Amsterdamse School (1910-1930), die wordt gekenmerkt door expressieve, plastische vormen.

Met vier door hem gekozen collega-architecten wilde Staal in Park Meerwijk - waar zeventien villa's staan - “het bouwgegeven oplossen tot één organisme, tot één lichaam”. Op de tentoonstelling geeft de bouwtekening van een nooit gebouwd ovaalvormig landhuisje van Margaret Kropholler (1891-1966), dat nog het meest doet denken aan een slakkenhuis bedekt met riet, de vormtaal van de architecten aardig weer.

Cahier no. 3 biedt wandelaar of fietser veel meer dan alleen een “manifest in steen van de Amsterdamse school”, zoals Meerwijk - gelegen op enkele minuten loopafstand van het centrum - werd genoemd. Een zeventigtal kleine foto's laat sjieke stulpjes zien, zowel rond het centrum als langs de Eeuwigelaan. Op twee plattegronden, van de dorpen Bergen en Bergen aan Zee, zijn de beschreven villa's met cijfers gemarkeerd. Elk fotootje gaat vergezeld van een korte tekst, die soms wat cryptisch is. “Witgepleisterde onderbouw met gepotdekselde verdieping en rood zadeldak met wolfseinden”, zo wordt bijvoorbeeld het huis aan de Nesdijk beschreven van schrijver/journalist D.A. Klomp (1883-1947), die in 1943 het standaardwerk over de Bergense School publiceerde.

Het nu zo roemruchte dorp Bergen, woonplaats van kunstenaars en beroemdheden, was ooit een achteraf-plaatsje. “Het thans zoo bekende vacantieoord Bergen, waar men nog de resten vindt van de oude bosschen van Kennemerland, met houtsoorten die volgens F.W. van Eeden tot de wildste en oorspronkelijkste van Holland behooren, had tot 1906, toen de familie van Reenen Bergen aan Zee stichtte, eeuwen in vergetelheid liggen droomen”, schreef Klomp in zijn boek over de Bergense School. Omstreeks 1900 streken de eerste kunstenaars neer in Bergen: sommigen voor een kort zomerverblijf, anderen bleven er tot hun dood. Tot de schildersgroep die tussen 1910-1940 tot bloei kwam, behoorden onder meer de kunstschilders Henri le Fauconnier, Arnout Colnot, Leo Gestel, de broers Matthieu en Piet Wiegman, Wim Schuhmacher, Else Berg, Jaap Weijand en Gerrit Willem van Blaaderen. Ook dichter/schilder Lucebert (pseudoniem van L.J. Swaanswijk) en de dichter A. Roland Holst hebben in het kunstenaarsdorp gewoond. De schilderes Charley Toorop (1890-1955) had er vanaf 1912 aan de Buerweg haar woonhuis-atelier 'de Vlerken'. (“Opgetrokken uit rood baksteen met op de noordgevel een groot atelierraam in een verticaal houten beschot dat uitwaaiert en daarmee op vlerken lijkt”.)

Naast deze woning staat het in 1921 gebouwde, nu leegstaande huis van de schilder Dirk Filarski (1885-1964). Wie er omheen loopt, zal merken hoe klein deze villa is.

Op 24 september 1918 werd villapark Meerwijk feestelijk geopend. Het gehele werk was voltooid voor een bouwsom van ƒ350.000. Het Cahier citeert tijdgenoten van Staal, volgens wie de architecten in acht maanden “eene belangrijke bouwkundige daad” hadden verricht. Niet iedereen was blij met de Bergense bouwwerken. Toen architect Staal in september 1918 zijn geesteskind in volle omvang op de duingrond zag liggen, was hij diep teleurgesteld. “De villa's zijn, waar de architecten geen macht over de uitvoering hadden, eenvoudig verschrikkelijk uitgevoerd met de grofste afwijkingen van de teekeningen”, schreef hij in een brief d.d. 15 september 1922. Uit teleurstelling noemde hij zijn scheppingen aan de noordzijde van het park Bilbad (sic), Elifaz en Zofar, volgens het Cahier naar de drie treurende zonen van Job. De Bijbel heeft het echter over de drie vrienden van Job, die gehoord hadden “al dit kwaad dat over hem (was) gekomen. (..) Elifaz de Temaniet, en Bildad de Suhiet, en Zofar de Naamathiet: en zij waren het eens geworden dat zij zouden komen om hem te beklagen en te vertroosten”. (Job 2:11.Statenvertaling)

Eva Bijwaard, de 34-jarige bewoonster van villa Elifaz, hoeft niet te worden getroost wegens het bewonen van Staals creatie. Trots toont ze de talloze versieringen die schijnbaar terloops in het huis zijn aangebracht: de unieke ganglampen, de versierde trapleuningen, de onverwachte erkers en nissen, het bijzondere tegelwerk. Vrijwel alles is nog in oorspronkelijke staat. Wij durven haar niet te vragen hoe duur Elifaz was. Wie toch wil weten wat een buitenhuis in Bergen doet, bekijke de etalages van de makelaars in het centrum van Bergen. Daar hangt onder andere een foto van een “fantastisch gelegen, vrijstaande, stijlvolle woning, met de charme van een traditioneel landhuis”. Voor stijl, ligging en charme wordt ƒ1.100.000 gevraagd.

Plattegrond Park Meerwijk, getekend door architect J.F. Staal in 1918. De bebouwing is, op enkele uitzonderingen na, ongewijzigd.

1 De Bark (voorheen Het Strijkijzer)

2 De Ark

3 De Boschkant

4 Beek en Bosch

5 Meezennest

6 Meerlhuis

7 Beukenhout

8/9Dubbel landhuis

zonder naam

10 Bilbad

11 Elifaz

12 Zofar

13 De Ster (voorheen Meeshoek)

14 Tyltyl

15/16/17

Deze villa's zijn verbrand in 1922