Welkom in Polen, meneer Peter

Hoe spreek je een Poolse collega aan? Wie als buitenlander in Polen gedetacheerd wordt, krijgt op zijn werk te maken met een subtiel systeem van aanspreekvormen.

In het begin zegt men alleen pan (mijnheer) of pani (mevrouw) tegen elkaar. Al vrij snel gaat men over op een origineel Pools compromis tussen de formele en de informele vorm: de combinatie pan (pani) plus voornaam. De panvorm is een belangrijk fenomeen op de Poolse werkvloer. Doorgaans doet degene die een hogere rang of functie heeft, het voorstel om op de panvorm over te gaan; weigeren is een grove belediging.

Op zeker moment is de tijd rijp om over te gaan op pan plus koosnaam (in het Pools heeft iedere officiële voornaam een of meer koosnaamvormen). Het moment van deze overgang wordt bepaald door een complex van factoren, waaronder de gangbaarheid van de officiële voornaam, een bepaalde mate van affiniteit tussen aanspreker en aangesprokene en een zeker gevoel voor wat, alles afwegende, in een gegeven situatie het meest passend is. Het komt ook wel voor dat dit stadium nooit wordt bereikt.

Tutoyeren op de werkvloer is mogelijk, maar heeft in Poolse arbeidskringen niet zo'n grote verbreiding als in Nederland. In hogere echelons tutoyeert men elkaar vaker dan in lagere, waar men elkaar tot in het graf blijft paneren. In ambtelijke kringen heerst een ongeneeslijke vorm van panitis. Dat de situatie soms ook voor Polen ingewikkeld kan zijn, blijkt uit het feit dat onder anderen advocaten en accountants hun eigen secretaresse vaak tutoyeren maar die van hun collega's paneren.

Stelt u zich nu de totale ontreddering voor die in deze zorgvuldig gekweekte microcultuur wordt teweeggebracht op het moment dat een nieuwe buitenlander de deur van de Warschause vestiging openzwaait en tegen de receptioniste roept: “Hello Ewa, I'm Peter!”