Om kwart over vijf naar de riolen van Warschau

In de serie Theater van de Nieuwsberichten in de Balie in Amsterdam organiseerde schrijver K. Schippers komend weekend de vertoning van ruim 125 films. “Een daad van overmoed”, aldus Balie-directeur Chris Keulemans.

K. Schippers & The Lost Weekend, aanvang za 20u in De Balie, Amsterdam. Inl. 020-5535100

AMSTERDAM, 19 FEBR. “Ik ben aan het oefenen om 24 uur lang op drie plaatsen tegelijk te kunnen zijn”, zegt directeur Chris Keulemans van De Balie in Amsterdam. Drie dagen heeft hij daar nog de tijd voor. Want komend weekend zijn er gedurende een etmaal, van zaterdagavond tot zondagavond, in drie zalen van De Balie doorlopend films te zien, meer dan 125. “Een daad van overmoed”, noemt Keulemans het.

De films - de oudste uit 1904, de recentste uit 1992 - zijn uitgezocht door K. Schippers, een schrijver die Keulemans in hoge mate bewondert. “We doen het uit liefde voor Schippers en om te onderzoeken wat er met een mens gebeurt als hij zo lang naar een filmdoek zit te kijken”, verklaart de Balie-directeur zijn motieven nader.

De filmmarathon is onderdeel van de serie Theater van de Nieuwsberichten, waarin na Schippers de schrijvers Adriaan van Dis en Dirk van Weelden, filmmaker Johan van der Keuken en kunstcritica Anna Tilroe zullen volgen. Keulemans: “Tegen kunstenaars die ik bewonder zeg ik: vul een weekendje Balie. En stiekem, zonder dat uit te spreken, vraag ik ze het verhaal van hun leven te vertellen. Ze zeiden allemaal direct ja, om vervolgens tot de ontdekking te komen dat het veel meer tijd ging kosten dan ze dachten, en ook dat het veel belangrijker voor hen werd. Volgens mij heeft Schippers de afgelopen maand, door het uitzoeken van al die films, z'n hele jeugd nog een keer overgedaan.”

“Ik beschouw deze serie als het belangrijkste dat ik in De Balie doe”, zegt Keulemans. “Over het algemeen is de samenhang tussen alle activiteiten die we hier organiseren niet zo groot. Daarom wil ik af en toe iemand uitnodigen die in staat is naar de wereld te kijken en daar één vraag op los te laten.”

Keulemans voorganger, Paul Kuypers, was vorig jaar de eerste van deze 'bijzondere verslaggevers van de wereld'. Als thema koos Kuypers de botsing tussen 'vooruitgang' en, wat hij noemde, 'de cultuur van het overleven'. “Die tegenstelling”, zegt Keulemans, “zag hij terug op allerlei terreinen. In de landbouw, maar ook in het theater, poëzie en films. Behalve die dingen waren er dat weekeinde discussies. De Balie was afgeladen met beleidsmakers, gewone Amsterdammers en heel veel boeren.”

K. Schippers (1936) had aanvankelijk geen flauw idee wat hij met zijn weekend wilde doen. Bijna een jaar heeft hij daar over nagedacht. Schippers: “'Je krijgt een weekend de sleutel', zei Keulemans tegen me. 'Een heel weekend, dus ook de nacht?', vroeg ik hem.” Toen hij vervolgens hoorde dat De Balie in januari een twee filmprojectoren zou krijgen kwam hij op het idee om iets met film te gaan doen. “Het leek me aardig om midden in de nacht de film Sleep van Andy Warhol te laten zien. Die duurt zes uur. Helaas was er niet aan te komen.”

De films die dit weekend wel draaien zijn korter, sommige maar een paar minuten, anders zou het niet mogelijk zijn het aantal van 125 in een etmaal te halen. Schippers heeft altijd erg gehouden van de film noir. Van dit in de jaren '40 en '50 populaire genre, dat zich kenmerkt door veel schaduwen, strijklicht en overvloed aan nachtelijke taferelen, en waarin een tragische held doorgaans de hoofdrol speelt, zijn daarom veel voorbeelden te zien, zoals Lost Weekend van Billy Wilder uit 1945. Vanuit de film noir worden uitstapjes gemaakt naar nabij- en verdergelegen filmgebieden, zoals documentaires over jazzmuziek, een andere liefde van Schippers. “Als het nacht wordt, wordt het programma steeds somberder”, vertelt hij. “Om kwart over vijf komen we uiteindelijk in de riolen van Warschau terecht (Kanal uit 1957, red.).”

Schippers schreef zelf de teksten voor het programmaboekje, zoals bij Ballet Mécanique (1923) van Fernand Léger: “Légers acteurs zijn een strooien hoed, schoenen, flessen, schijven, kunstbenen, gezichten, ogen, machines.”

Het bij elkaar krijgen van zoveel, voornamelijk oude films was een heidens karwei. Veel komen er uit het Nederlands Filmmuseum. De films met performances uit de jaren '70, die ook ruim aan bod komen, zijn grotendeels afkomstig uit de collectie van galerie De Appel. En er komen films bij gewone distributeurs en particulieren vandaan. “Ik ben de afgelopen maanden in de grootste uithoeken van Amsterdam terecht gekomen”, zegt Schippers. Bijna alle films heeft hij inmiddels herzien. Dead of Night, een episodefilm uit 1946, zag hij voor het eerst sinds veertig jaar. De film is niet alleen voor cinefielen, maar ook voor literatuurliefhebbers van belang, want Dead of Night komt ter sprake in De Avonden, Bij nader inzien en in Schippers' laatste boek Poeder en wind.

De opdracht die Keulemans Schippers gaf “om één vraag op de wereld los te laten”, relativeert de schrijver behoorlijk: “Te veel theoretiseren hoeft van mij niet. Lachen en griezelen, dat is de bedoeling.” Maar een ding wil hij met zijn selectie wel duidelijk maken: dat het onderscheid tussen cultuur met een kleine en een grote letter 'c' onzin is. Schippers: “In de tekenfilms van de Fleischer Brothers zitten vondsten waar René Magritte pas veel later op kwam. Een tekenfilmfiguur die zich losmaakt van het papier van de tekenaar bijvoorbeeld.” Kunst en cartoons, amusement en opnamen van hevig bekritiseerde performances worden door elkaar vertoond komend weekend. Kijk je anders naar de Marx Brothers wanneer net daarvoor Marina Abramovic hebt gezien? Het moet zaterdag en zondag blijken in De Balie.

De volgende aflevering van Theater van de Nieuwsberichten is in april van Adriaan van Dis. De schrijver heeft gekozen voor films, lezingen en theatervoorstellingen over de migrant in Nederland door de eeuwen heen. Hoogtepunt van dat weekend moet een toneelstuk worden dat Van Dis voor deze gelegenheid geschreven heeft op basis van een stapel oude dagboeken en brieven. Bijvoorbeeld van een Portugese jood met 27 kinderen die zich in de zestiende eeuw in Antwerpen vestigt en ontdekt dat hij recht heeft op kinderbijslag omdat hij meer dan 17 kinderen heeft. “Het is een ontroerend en hilarisch stuk”, zegt Keulemans. “Van Dis neemt zelf een deel van de rollen voor zijn rekening.”

In oktober volgt Dirk van Weelden, die met bevriende artiesten allemaal van halverweg de dertig wil aantonen dat hij geenszins tot een 'verloren generatie' behoort. “De Balie moet een groot huis worden”, aldus Van Weelden, “met diverse kamers waar ik mijn gasten uitnodig, zoals een Salon van de Vaagheid en een Vertrek van het Reddende Gebabbel.”

Januari volgend jaar demonstreert Johan van der Keuken op hoeveel manieren je stilstaande en bewegende beelden kunt laten zien, door middel van allerlei soorten projectie en foto's. Voorlopig als laatste, is in juni 1998 Anna Tilroe aan de beurt, die als thema heeft gekozen 'Het heilig hart'. Zij is op een idee gebracht door het verhaal dat een deel van de mensen die een harttransplantatie hebben ondergaan bij een psychiater terecht komen, omdat ze hun eigen emoties niet meer herkennen. “Een vrouw die plotseling hamburgers is gaan eten blijkt bijvoorbeeld het hart van een motorrijder te hebben gekregen”, zegt Tilroe. Zij wil hierover discussies organiseren met artsen en theologen. Ook nonnen zullen tijdens haar weekend een nog niet helemaal duidelijke rol gaan spelen.

“Het is echt iets heel erg moois wat hier gebeurt”, zegt Balie-directeur Chris Keulemans. “En het is een heel toegankelijke manier om kennis te maken met het werk van iemand.” Bezoekers moeten komend weekend een passe-partout kopen die twaalf uur geldig is, van acht tot acht. Iedereen kan in en uit lopen wanneer hij dat wil. Maar mensen moeten minstens twaalf uur binnen blijven om films te kijken, vindt Keulemans. “Dan gaat er iets broeien in je kop.”