Deterding

Toen ik hem leerde kennen was hij net zo oud als ik nu ben, en al twee jaar dood. Hij had in schoensmeer gehandeld, waarvoor hij veel bij de weg was. 't Was een eenmanszaakje dat toch zoveel opbracht dat hij zijn beide zonen had kunnen laten studeren. Vrij ondernemer, zei zijn vrouw, Gijs was altijd vrij ondernemer geweest. En zoals oude vrijdenkers vaak een portret van Multatuli aan de muur hadden hangen, zo hing bij deze vrije ondernemer, boven de schoorsteen, een grote, ingelijste foto van Henri Deterding. De stichter van Koninklijke/Shell.

Zonder Deterding geen Koninklijke en geen Shell, dat is wel duidelijk als je de geschiedenis leest. En dat doe ik dan, van tijd tot tijd, lezen over Shell, omdat ik mij met die firma verbonden voel, omdat ik er zo'n vijfendertig jaar heb gewerkt. Maar het rare is dat ik pas al lezende besef dat die wereld niet de mijne is. Tegenstrijdige gevoelens zou je zeggen, maar dat geeft niet. Als je ze maar uit elkaar weet te houden. Zo kan ik mij, al lezend, met kleur op m'n wangen erover verwonderen hoe het mogelijk was dat een klein land als Nederland een reus als de Koninklijke/Shell heeft voortgebracht, temeer nog als je beseft dat dit het werk is geweest van één man.

Ik had van het spannende verhaal al 'ns zijdelings kennis genomen via Gerretsons vijfdelige Geschiedenis der Koninklijke, dat niet zozeer over Deterding gaat als wel over de typische olieindustrie, een geschiedenis die veeleer de technische kant van het bedrijf belicht en in 1923 eindigt.

Deterding was geen 'petroleum engineer', maar een geniaal bankier, die de wind meehad.

De tragiek van zijn leven was dat hij op het verkeerde moment in Duitsland woonde. Hij was getrouwd, in 1934, met een Duitse vrouw, had na zijn pensioen een landgoed gekocht - van koningin Wilhelmina - in Pommeren (een erfstuk van Hendrik), met de bedoeling daar van zijn oude dag te genieten. Hij stierf in 1939. Allemaal verkeerde jaartallen, die hem natuurlijk a posteriori in de 'foute' hoek gedreven hebben. Het schijnt dat zijn begrafenis opgeluisterd is geweest door hakenkruisen en swastika's, maar het schijnt ook dat zoiets - force majeur - het lot was van alle beroemdheden die in die jaren het ongeluk hadden in Duitsland begraven te worden. Hoe dan ook, de grote man is taboe verklaard, er wordt niet meer over hem gesproken.

Ook niet in Shell-kringen. Ik denk niet dat men in de huidige Shell-kringen ('Shell-cultuur' heet dat, binnen Shell) nog weet wie precies Deterding was. Ik ben ook nooit veel Shell-collega's tegengekomen die Gerretsons boek hadden gelezen. Shell leest niet. Dat is haar cultuur. En die wel lezen horen niet tot die cultuur.

Maar nu is er opeens een prachtig boek verschenen: Henri Deterding, de Koninklijke, de Shell en de Rothschields (Sdu Uitgevers, Den Haag), van een zekere Paul Hendrix, 70 jaar, jurist en econoom, woont al 25 jaar in Californië. Een origineel Nederlands boek, dus dat staat vol Anglo-Dutch zou je zeggen of nog erger, Shell-Dutch ('Ik ben sorry voor je'). Maar nee, het is geschreven in mooi, wendbaar, sterk Nederlands. Niet literair, maar zakelijk. Ik ben halverwege en verheug me op de tweede helft.

Wat mij zal bijblijven van het boek, dat weet ik nu al, is dat het in de oliewereld niet - wat ik altijd dacht - om olie gaat, maar om geld. Als men wil weten hoe geld rollen kan, of liever: stromen, niet wild en onmachtig, maar gekanaliseerd en verantwoord, dan weer stilstaat en dan weer voortsnelt en toeslaat, met een zekere kracht - dan moet men dit boek van Hendrix lezen.

Toen ik op 2 september 1957 aanklopte bij de poorten van de Koninklijke, Badhuisweg 3, Amsterdam-Noord, dacht ik dat de toekomst in mijn vak, in 'computing' zat. Ik kwam misschien wel op een sleutelpositie. Wat een vergissing. Hij is nog niet eens zo lang met pensioen, Shells ex-president-directeur Gerrit Wagner, die zijn werk samenvatte met de woorden 'Wij zijn kooplieden.'

Geld is het belangrijkste in de wereld. Je kunt er immers van alles mee doen.