'Wat we in vijf jaar hebben verdiend, is weg'

VLORË, 17 FEBR. Het is inmiddels een vast ritueel. Sinds 5 februari stroomt een groot deel van de inwoners van de Albanese havenstad Vlorë twee keer per dag samen: 's ochtends om elf uur en 's middags om vijf uur.

Ze lopen in een lange stoet van het Plein van de Vlag naar de haven en weer terug als protest tegen de ondergang van het plaatselijke piramidefonds Gjallica, waarin naar schatting vier van de vijf volwassen inwoners van de stad hun spaargeld hadden belegd. Hele families en opvallend veel gedupeerde bejaarden demonstreren. “Wat we in vijf jaar hebben verdiend, is in rook opgegaan”, zingen ze op de melodie van een Albanees volksliedje, afgewisseld met antiregeringsleuzen.

Vorige week liep de situatie in Vlorë geheel uit de hand. Drie demonstranten vonden de dood. Woensdag werd een politieman in zijn huis doodgeschoten, maar dat had volgens een van de demonstranten niets met de piramide-opstand van doen. Het betrof hier een 'gewone' bloedwraak, in Albanië geen ongebruikelijk fenomeen. “Het tv-journaal meldde dat linkse demonstranten hem hadden vermoord, een pure provocatie.” De vernielingen bleven in Vlorë beperkt tot het platbranden van het plaatselijke hoofdkwartier van de Democratische Partij en de verwoesting van een café waarvan de broer van de burgemeester de eigenaar is.

Negen grote 'piramides' waren er, waarvan er nu vijf failliet zijn gegaan en de andere vier op het punt van ineenstorting staan. De 50-jarige Astret verkocht zijn huis en investeerde de opbrengst, 12.000 dollar, in Gjallica. “Naar dat geld kan ik nu fluiten.” Zeker, hij wist dat soortgelijke fondsen elders failliet waren gegaan. “Maar president Berisha zei dat onze fondsen op eerlijk geld draaiden en ik heb hem geloofd.” De Albanese piramidefondsen presenteren zich niet als obscure gokclubjes. Nog altijd staat er in Vlorë een bord van het piramidefonds Vefa met de tekst: “Vefa Holding: informatie, zakelijke dienstverlening, passagiersvervoer, valutawissel en juridisch advies.” De regerende Democratische Partij voerde samen met Vefa campagne onder de leuze: 'Voor allen' en boven de straten van de hoofdstad Tirana hangen overal banieren met de tekst 'Vefa: Welzijn. Zekerheid. Garantie.'

Veel gedupeerden verwijten Berisha op zijn minst medeverantwoordelijkheid, omdat hij de bevolking nooit tegen de fondsen heeft gewaarschuwd. De president gaf zaterdag 'fouten' toe en zei dat de regering 'naïef' is geweest, maar voegde er aan toe dat de gedupeerden niet schadeloos worden gesteld. Oppositiekranten meldden vorige week dat het dagboek van Gjallica's eigenares Shemsi Kadria - inmiddels naar Turkije gevlucht - nauwkeurig de giften aan leden van de Democratische Partij vermeldt. Zaterdag kopte de regeringsgezinde krant Albania echter: 'Dagboeken Kadria vervalst'.

Pag.5: Veel inwoners van Vlorë spoorloos verdwenen

Tussen de demonstraties door oogt Vlorë als altijd: een broeinest van illegale activiteiten. Groepjes geldwisselaars staan met dikke pakken bankbiljetten in hun handen te wachten op klanten, privatiseringsvouchers en gesmokkelde sigaretten wisselen van eigenaar. In het park speelt een groep mannen om grof geld het kaartspel plakaton, bij de ernaast gelegen afvalhoop staan zowel een paard en wagen als een gloednieuwe Pontiac-coupé zonder kentekenplaten geparkeerd.

Een paar mannen in een slagerij - een met een stuk vlees gevulde koelkast in een schuur - vertellen dat ze er allemaal zijn ingetuind. Hun huizen hebben ze verkocht, en al hun geld in de piramidefondsen geïnvesteerd. Hun achternamen willen ze niet geven. “Vanwege de geheime dienst.” Sinds het begin van de opstand, toen de politie nog controle over de stad had, zijn tientallen inwoners van Vlorë spoorloos verdwenen. “Opgepakt en nooit meer iets van gehoord”, meldt de slager.

Langzaam wordt de werkelijke omvang van het piramideschandaal duidelijk: volgens de laatste schattingen investeerden de Albanezen in totaal twee miljard dollar in de fondsen, bijna evenveel als het Albanese BNP. Vefa is officieel nog niet failliet, maar keert sinds twee weken week geen rente meer uit en de tegoeden van de investeerders zijn geblokkeerd. “Zo ging het ook bij de andere fondsen”, zegt de 43-jarige Gramoz. Hij is ervan overtuigd dat Vefa bankroet is, ondanks de bezwerende woorden van Vefa-eigenaar Vehbi Alimuçaj dat daarvan geen sprake is. Gramoz en zijn vrouw, een econome, bezaten tot voor kort vijf kledingzaken. Uit zijn binnenzak haalt Gramoz zijn Vefa-contract te voorschijn. “Conform artikel 1050 van het Burgerlijk Wetboek” blijkt hij 66.600 dollar in het piramidefonds te hebben gestoken, aanvankelijk tegen een maandelijkse rente van acht procent, later eenzijdig door Vefa teruggedraaid tot drie procent. “De vleugels van mijn dromen zijn verbrand”, zegt hij. “Ik heb mijn waardigheid verloren.”

Ondanks de drie doden die vorige week tijdens de demonstraties in Vlorë vielen, is Gramoz niet bang. “We hebben niets meer te verliezen.” Dat merken ook in toenemende mate journalisten van regeringsgezinde media. Gramoz: “We staan de Albanese televisie niet toe om hier te filmen. Want de tv liegt.”

Aan de andere kant laat ook de geheime dienst zich niet onbetuigd. Buitenlandse cameralieden en journalisten zijn geslagen en geschopt, achtervolgd en geïntimideerd. De Albanese geheime dienst en het ministerie van defensie hebben aangekondigd een aanklacht in te zullen dienen tegen het Britse dagblad The Independent dat vorige week op grond van vertrouwelijke documenten van Westerse inlichtingendiensten concludeerde dat leden van de Democratische Partij - inclusief een aantal ministers - actief betrokken zijn bij drugssmokkel en illegale wapenhandel.

In Vlorë zal de smokkel - van illegale immigranten en van drugs - alleen nog maar toenemen, verwacht Gramoz. “Want de mafia heeft ons in de greep. En nu de mensen alles verloren hebben, zijn ze wanhopig en bereid alles te riskeren.”

Op de eerste dag van de opstand in Vlorë kapseisde een speedboat op open zee, op weg naar de Italiaanse kust - slechts 76 kilometer van Vlorë verwijderd - en volgeladen met illegale immigranten. Zeven opvarenden worden vermist. De speedboat is in beslag genomen, maar de eigenaar heeft hem in deze dagen van anarchie gewoon weer teruggehaald uit het politiedepot, meldt Gramoz.

De mannen in de slagerij geven desgevraagd toe dat ze zelf ook schuld dragen aan hun financiële ondergang. “We waren naïef”, zegt de 54-jarige Mithat. “Maar wat wisten wij van het kapitalisme? Nu hebben we onze les geleerd, maar het is te laat.”

Om vijf uur zet de stoet zich weer in beweging. 'Wij willen ons geld terug' en 'Weg met de regering' klinkt het. “Laten we oprukken naar Tirana, want daar zitten de echte gangsters”, roept Syrgas Sherifi, voorzitter van de tot de oppositie behorende Democratische Alliantie. Politieagenten zijn zijn nergens te bekennen. Onder een regen van stenen en andere projectielen zijn ze begin vorige week uit de stad verjaagd. Inmiddels zijn ze officieel weer teruggekeerd, maar de feitelijke controle over de stad hebben ze verloren. Toch verloopt de demonstratie vreedzaam.

De drie doden vielen toen de regering oproerpolitie uit Tirana naar Vlorë stuurde, vertelt Spartak Dine. Hij was tot vijf maanden geleden zelf politieman, nu verkoopt hij bingoloten. “Ik nam ontslag omdat ik tegen de georganiseerde misdaad wilde strijden, maar tot de conclusie kwam dat mijn eigen commandant daar deel van uitmaakte.”

Zelf heeft hij geen geld in de piramides gestoken, maar zijn vader verloor 700 dollar. “De mensen zijn woedend. Alles staat op het punt van exploderen, in feite is de burgeroorlog al begonnen.” Eén inwoner van Vlorë kan in ieder geval toch feestvieren. Hij won zondag de hoofdprijs van 70.000 dollar in het razend populaire telebingospel.