Opstandelingen gelden in Oost-Zaïre als bevrijders

In de Zaïrese stad Goma is het krijgsrumoer verstomd. Er komt weer water uit de kraan en leden van het rebellenkabinet staan er de pers te woord. Een reportage uit 'bevrijd gebied'.

GOMA, 17 FEBR. Voor het kleurrijk opgeschilderde nieuwe ministerie van Informatie van de Zaïrese rebellen in Goma staat een groepje werkzoekenden in de rij. In het door de opstandelingen veroverde oosten van het land ontvangt geen enkele ambtenaar of minister een salaris. Waarom solliciteer je dan voor een baan bij de nieuwe overheid? “We hebben vertrouwen in de door de vrijheidsstrijders uitgeroepen Democratische Republiek Congo”, zegt de 27-jarige Jean Marie als hij zich bij de rij aansluit. “De vrijheidsstrijders zullen binnenkort geheel het land controleren. Tot die tijd willen we best zonder salaris werken.”

Er heerst een ontspannen sfeer in het door de Alliantie van Democratische Strijdkrachten voor de Bevrijding van Congo (ADFL) gecontroleerde Goma. Een maand geleden was dat nog geheel anders. Bij de aanvang van het met veel bombarie gelanceerde tegenoffensief van de Zaïrese regeringsstrijdkrachten tegen de ADFL-rebellen, maakten buitenlandse hulpverleners evacuatieplannen en raakten bewoners in paniek. Een gevoel van veiligheid is nu over de stad gekomen. Vrouwen in fraaie lange doeken en met ingenieus gevlochten haren paraderen langs de centrale avenue, jongemannen hangen rond in de portieken en kinderen voetballen op het grasveld van de grote rotonde. Enkele winkeliers hebben hun deuren geopend en op de markt liggen allerlei groenten, evenals vlees. Er komt elektriciteit van het Rwandese grensstadje Ginsenye en er stroomt water uit de kranen. Op zaterdagavond is het swingen geblazen in de nachtclub. “We hebben het gevoel dat de gevaren van de oorlog voorbij zijn”, vertelt een zakenman. “En de vrijheidsstrijders gedragen zich gedisciplineerd.”

De ADFL-autoriteiten zetten nieuwe regeringsstructuren op. De scholen functioneren weer en economische activiteiten worden hervat. “De brouwerij van Heineken in Bukavu draait weer”, zegt Raphael Ghenda, de minister van Informatie. “Vrijwilligers voeren nu nog het management over de fabriek, maar twee buitenlanders zijn in Bukavu gearriveerd om te komen helpen.” De rebellenregering geleid door ADFL-president Laurent Kabila bestaat uit achttien bewindslieden, waaronder twee ministers van Buitenlandse Zaken en één voor Toerisme en Milieu. De niet-gevluchte ambtenaren hebben hun baan behouden.

Aan de grens dienen hulpverleners en journalisten een visum te kopen voor veertig dollar. Zij ontvangen daarvoor netjes een bonnetje met een stempel van de Democratische Republiek Congo waarop een brullende leeuw staat afgebeeld naar het voorbeeld van de Lion King. Binnenkort willen de nieuwe autoriteiten belastingen gaan heffen. “Het Zaïrese leger perste ons geld af”, vertelt een handelaar. “Weigerden we te betalen, dan plunderden ze onze handelswaar. Handelaren in Goma maken dus geen enkel bezwaar om belastingen te betalen aan de ADFL-rebellen. We voelen ons door hen bevrijd.”

Oost-Zaïre is een van de potentieel rijkste gebieden van Afrika. Op de uiterst vruchtbare grond groeit koffie en thee. In de grond zitten goud, diamanten en andere mineralen. Al deze rijkdommen verdwenen onder het bewind van president Mobutu door middel van smokkel naar buurlanden of in de zakken van het staatshoofd en zijn handlangers. De ADFL-autoriteiten willen hun inkomsten gaan betrekken uit export van landbouwprodukten, evenals uit de mijnbouw waarvoor buitenlandse ondernemers zijn uitgenodigd. Vorige maand verkocht de ADFL 200 ton koffie uit oude voorraden van het voormalige staatsinkoopbedrijf in Goma en ontving daarvoor 600.000 dollar, zo vertellen handelaren.

In gebieden waar de rebellen binnentrekken, worden ze verwelkomd door de plaatselijke bevolking. Het gevaarlijkste moment in deze oorlog is als de regeringssoldaten ergens wegtrekken en er ter plaatse een laatste orgie van plunderingen en verkrachtingen plaatsvindt. Het aanvankelijke wantrouwen onder de bevolking jegens de ADFL is in sommige steden, zoals Uvira, niet geheel verdwenen maar is tanende. De zichtbare betrokkenheid van Rwandese Tutsi-soldaten bij het begin van het conflict in oktober/november wekte veel argwaan. De ADFL heeft inmiddels duizenden nieuwe recruten geworven onder Zaïrese burgers en de Banyamulenge-Tutsi's die de strijd begonnen, vormen inmiddels een kleine minderheid. Wat begon als een door Rwanda geïnstigeerde oorlog om de Rwandese vluchtelingenkampen in Oost-Zaïre te sluiten, lijkt te zijn uitgegroeid tot een binnenlandse bevrijdingsstrijd.

De grootste opgave voor de rebellen is om hun positie in de veroverde gebieden te consolideren. Bij hun razendsnelle opmars laten zij noodgedwongen grote gebieden tussen de dorpen en steden onbeschermd achter. Van noord naar zuid is hun grondgebied meer dan duizend kilometer lang. Naar schatting 40.000 man, onder wie kinderen van 14 jaar en jonger, vechten mee met de ADFL. Deze troepenmacht controleert vooral de stedelijke gebieden. Op het platteland trekken tienduizenden ontheemde Zaïrezen onbeschermd rond, verzwakt en ontvankelijk voor epidemieën.

Uiteengeslagen eenheden van het voormalige Rwandese regeringsleger en de Hutu-militie Interahamwe beroven reizigers en overvallen dorpjes. Tribale milities bevechten elkaar. De oorlog die in 1993 uitbrak rond Masisi tussen leden van de Hunde-stam en Zaïrese Hutu's woekert voort, met opnieuw tienduizenden ontheemden. Vorige week werd een dorp aangevallen en 170 inwoners verloren daarbij het leven, aldus hulpverleners. De ADFL-rebellen houden zich goeddeels afzijdig van deze strijdtonelen. Zij concentreren zich op hun machtsstrijd met het Zaïrese regeringsleger.

“Mobutu moet onmiddellijk aftreden en het regeringsleger dient zich over te geven”, verkondigt minister Raphael Ghenda. Hij trekt zijn dasje recht, leunt achterover in zijn stoel op zijn ministerie en vervolgt: “We vechten voor geheel nieuwe politieke structuren. En voor vrije verkiezingen. We staan open voor onderhandelingen met de oude machtskliek. Maar als er geen onderhandelingen komen, marcheren we naar Kinshasa.”

Dergelijk zelfvertrouwen stemt de bevolking in Goma optimistisch.'De brouwerij van Heineken in Bukavu draait weer'