ALAN BERN OVER Klezmer

“Klezmer is, ook als er niet in wordt gezongen, duidelijk jiddische muziek. Zowel de ritmiek als de intonatie zijn namelijk van die spreektaal afgeleid. Er wordt altijd een verhaal verteld. 'Say it' roepen mensen dan ook als iemand een solo speelt. Zoals soulmusici zich spiegelen aan de preacher in een zwarte kerk, zo proberen klezmers de expressiviteit van een cantor in de synagoge te benaderen.”

Alan Bern, in 1955 werd geborenin Bloomington, Indiana als zoon van een Roemeense vader die als kind naar Amerika emigreerde, werd opgeleid tot klassiek pianist. Op zijn 23ste nam hij de accordeon erbij waarmee hij zich specialiseerde in klezmer en andere Oosteuropese volksmuziek. In 1987 vestigde hij zich in Berlijn waar hij 'Magister' in de filosofie werd. Tegenwoordig verdeelt hij zijn tijd tussen het geven van workshops, het dirigeren van theatermuziek en toeren met zijn kwartet Brave Old World.

“De Vietnam-oorlog was op zijn hoogtepunt en ik was erg tegen wat toendertijd werd genoemd het 'establishment'. De klassieke muziekscene met al zijn 'celebrity fetishism' maakte daar naar mijn oordeel deel van uit. Ook miste ik in die wereld het contact met het publiek. Binnenskamers had ik een intieme relatie met muziek, maar op een klassiek podium voelde ik me verlaten, keek ik alleen maar in een diep zwart gat. Ik wilde dichter bij de mensen komen.

“In New York studeerde ik bij het Art Ensemble of Chicago. Door hun brede jazzpraktijk - van New Orleans tot avantgarde - begon ik te beseffen dat ik wel de Europese avantgarde kende maar niets wist van Europese volksmuziek. Ik begon die te verkennen als een toerist maar gaandeweg raakte ik steeds meer betrokken. Toen ik merkte dat ik er feeling voor had en met mijn accordeon zelfs geld kon verdienen viel alles keurig op zijn plaats.

“Het begrip 'wereldmuziek' was nog niet bedacht en de aanduiding 'klezmer' evenmin. Onder elkaar had je het over Roemeense- of Balkanmuziek en sprak je af een 'freylekh' een 'doina' of een 'bulgar' te spelen. Pas aan het eind van de jaren '70 ontdekte ik, net als de meeste klezmers van nu, de platen van Dave Tarras, Naftule Brandwein en Abe Schwartz uit het begin van deze eeuw, allemaal joden uit Oosteuropa die naar Amerika waren geëmigreerd.

“Dat had een ware revival tot gevolg maar op een gegeven moment werd het iedereen duidelijk dat de traditionele klezmermuziek wel heel geschikt was voor bruiloften en partijen, maar als concertmuziek tekort schoot. Hoe kon men het voor het publiek interessanter maken? Sommige groepen zochten het in een 'happy go lucky' show met veel toeters en bellen. Wij van Brave Old World zagen er meer in de muziek inhoudelijk te verbreden.

“Klezmer onstond door de ontmoeting van de aanvankelijk gesloten joodse wereld met de christelijke en dat idee kun je doortrekken. Ik woonde in Berlijn toen de muur viel er was overal muziek op straat, hier een Chileens orkestje, daar een jazzkwintet en vijftig meter verder een Turkse groep. Deze gebeurtenis zette me hevig aan het denken over al die gescheiden wereldjes en het nut van reproductie. Had het zin Duitse musici van nu te laten klinken als Joodse Amerikanen uit 1915? Mijn antwoord was nee en dat is zo gebleven. Wat ik wil is dat er met gebruikmaking van alle denkbare bronnen meer creatieve muziek gemaakt wordt. Als die op klezmer lijkt, vind ik dat best, maar het is voor mij geen hoogste doel. Liever één goede cd met nieuwe muziek, dan 99 met saaie klezmer-revival.”

Brave Old World: 18 en 19/2 Vredenburg Utrecht; 20/2 Oosterpoort Groningen. Cd's: Byond the Pale (Pinorekk CD 5013). Distributie: Music & Words. Met violist Itzhak Perlman, The Klezmatics, The Andy Statman Klezmer Orchestra en The Klezmer Conservatory Band: In the Fiddler's House en Live at the Fiddler's House ( EMI).