Zuidafrikaanse economie floreert

Bij de opening van het parlementaire jaar in Zuid-Afrika heerste deze week groot optimisme over de economie. De waarde van de rand is sterk gestegen, het handelsoverschot verdubbeld en het begrotingstekort gedaald.

KAAPSTAD, 15 FEBR. “Uitstekende mensen”, zegt Koosum Kalyan, general-manager corporate affairs over de bewindslieden in de regering Mandela die verantwoordelijk zijn voor het financieel-economische beleid. Shell en andere grote bedrijven in Zuid-Afrika hebben zeer positief gereageerd op de kabinetsplannen aan het begin van het parlementaire jaar. Met name de plannen voor verder privatisering spreken Shell aan, “maar we wachten nog wel op de feitelijke uitvoering”, zegt Kalyan. De Portugese kruidenier van Real Café - een café is een kleine levensmiddelenzaak - tegenover het Groote Schuur Ziekenhuis van Kaapstad gelooft niets van de mooie plannen. “Alle regeringen zijn hetzelfde” zegt hij en maakt een wegwerpgebaar, “veel beloven, niets doen.”

In de financiële wereld van Zuid-Afrika heerste deze week een licht ingehouden jubelstemming over de stand van de economie. Vergeten is de zwartgallige sfeer van eind vorig jaar, toen de rand naar een historisch dieptepunt zakte en pessimisten een grote economische crisis voorzagen. Hoe anders is het nu: de nationale munteenheid is sinds begin januari als een komeet omhooggeschoten , de beurs bereikte een recordhoogte en de regering, geleid door president Nelson Mandela's ANC boezemt groot vertrouwen in bij zakenleven en beleggers.

De minister van financiën, Trevor Manuel, kwam donderdag met een triomfantelijk gezicht het parlement binnenstappen. Hij was het geweest die steeds had gezegd dat het wel goed zou komen en de feiten lijken hem nu gelijk te geven. De rand maakte de afgelopen week een indrukwekkend opmars; in december stond de Zuidafrikaanse munteenheid op 4,75 tegen de dollar en vreesden velen dat de 'vijf-rand-grens' spoedig zou worden doorbroken. Dat gebeurde niet, in tegendeel, de dollar zakte terug tot het peil van 4,41 rand, deze week. Ten opzichte van de Europese munteenheden was de winst van de rand nog veel groter. De gulden kwam er het slechtst van af: de rand steeg sinds begin januari van 36 cent naar 43 cent, een waardevermeerdering van twintig procent.

Welke de doorslaggevende factoren zijn geweest voor het economisch herstel is, zoals wel vaker, niet geheel duidelijk. Analisten noemen het “een nieuw gevoel van vertrouwen”; de president van de Reserve Bank (de Nationale Bank), Chris Stals, zei deze week dat het herstel van de rand een kwestie van “een correctie van een correctie” was, met andere woorden: de (terechte) devaluatie van de rand vorig jaar, bleek te ver te zijn doorgeschoten en de markt corrigeerde deze zelf.

De meningen over waar de rand naar toe zal gaan of naar toe zou moeten gaan lopen sterk uiteen. Terwijl Stals meent dat de munt uit zal komen op een “stabiel niveau” van rond de 4,2 tegen de dollar, rekenen commerciële banken op een geleidelijk waardeverlies voor de rand. “Mijn voorspelling is een devaluatie van 8 à 10 procent over het hele jaar”, zegt Hania Farhan van ING Barings. Zij betreurt dat niet: “Als de regering haar doel van 5 tot 6 procent economische groei wil halen zal de export moeten toenemen en dat halen we niet met een sterke munt.”

Een andere belangrijke factor voor de Zuidafrikaanse economie is de forse koerswinst op staatsobligaties van rond de 15 procent, voor internationale begrippen is dat zeer hoog, nergens in Europa komt het percentage boven de 10 procent. Het maakt het voor buitenlandse beleggers zeer interessant en ze kwamen ook: niet-Zuidafrikanen kochten vorig jaar voor meer dan 3 miljard rand aan obligaties. Nu de rand in de lift zit krijgen ze des te meer terug voor hun belegging.

De Johannesburg Aandelenmarkt (JSE), de economische barometer van het land, steeg donderdag in een reactie op alle goede nieuws naar een recordhoogte in zijn 109-jarige bestaan met 1,4475 miljard verhandelde aandelen. Analisten waarschuwen niettemin voor overdreven optimisme. In 1996 schetste Mandela bij de opening van het parlementaire jaar eveneens een rooskleurig beeld van de economie en leek alles koek en ei; een week later kelderde de rand na speculaties over een verminderde gezondheid van de bejaarde president (nu 78) en een negatief rapportcijfer van een vooraanstaande Zwitserse financiële instelling.

Trevor Manuel, die volgende maand zijn eerste begroting zal presenteren (hij trad in april vorig jaar aan), zei deze week vol vertrouwen: “De fundamenten van de Zuidafrikaanse economie zijn gezond.” Manuel stelt zich tevreden met de behaalde drie procent groei over 1996, precies het geraamde percentage. De minister blijft ervan uitgaan dat Zuid-Afrika in 2000 een groei van zes procent zal hebben. Het begrotingstekort daalde naar de beoogde 5,1 procent van het bruto nationaal produkt en daarmee slaat Zuid-Afrika geen slecht figuur; de norm van de Europese Unie is drie procent. Naar verwachting zal Manuel in maart verdere maatregelen aankondigen om het tekort naar beneden te brengen.

Dankzij de neergang van de rand vorig jaar mocht Zuid-Afrika in 1996 een handelsoverschot noteren van 10,5 miljard rand, een verdubbeling ten opzichte van het jaar daarvoor. Alles heeft zijn prijs: de opwaardering van de rand maakt de Zuidafrikaanse produkten in het buitenland weer relatief duurder. De Zuidafrikaanse Kamer van Koophandel ziet dat voorlopig niet als een probleem. “De rand ging vorig jaar met 28 procent naar beneden en nu met 8 procent omhoog, dat is nog altijd een verlies van 20 procent en dat is meer dan de inflatie, dus de export zal zich verder kunnen versterken”, aldus Penny Hawkins van de kamer. De inflatie bedroeg in 1996 gemiddeld 7,4 procent, de laagste sinds 1972.

De enige “vlek op het schrijfblok” zoals de Business Times schreef is de val van de goudprijs, deze week, naar om en nabij de 340 dollar per ounce. Zuid-Afrika is grootste producent van goud ter wereld en door de lage goudprijs zou het land dit jaar 300 à 500 miljoen dollar kunnen mislopen. Aan de andere kant is het beleid van de huidige regering er juist op gericht de niet-goud sector te stimuleren. En daar is men wonderwel in geslaagd; goud is nu nog goed voor ruim 20 procent van de exportopbrengsten, tegen 42 procent in 1986. Produkten als wijn en citrusfruit zitten sterk in de lift.

Bij haar aantreden laadde de 'regering van nationale verzoening' het odium op zich 'anti-markt' te zijn, onder meer door de aanwezigheid van communisten in het kabinet. In de praktijk blijkt hier niets van. De aanwezigheid van de rechtse Nationale Partij (NP), die in 1948 de apartheid invoerde en deze tot begin jaren negentig met ijzeren hand doorvoerde, in het kabinet kon aanvankelijk nog als matigende factor worden uitgelegd, maar sinds het vertrek van de NP, uit eigen beweging, medio vorig jaar, is het beleid niet wezenlijk veranderd. De overbleven twee partijen, het ANC en de Inkatha Vrijheidspartij van Mangosuthu Buthelezi, kunnen elkaar op nationaal niveau goed vinden. Een verdere privatisering van overheidsbedrijven is voor dit jaar een van de marktgerichte hoofddoelen. Mandela heeft aangekondigd dat het staatstelefoonbedrijf (Telkom) de vliegmaatschappij Sun Air en nog een handvol andere bedrijven binnen zes maanden geheel of gedeeltelijk zullen zijn geprivatiseerd.

De echte oppositie tegen het regeringsbeleid zal komen van het overkoepelend Congres van Zuidafrikaanse Vakbonden (Cosatu), dat is gelieerd aan het ANC. Cosatu heeft voor volgende maand een actieweek aangekondigd. Belangrijkste kritiekpunt van de vakbeweging is het wetsontwerp over de werkgelegenheid, die dit jaar waarschijnlijk zal worden ingevoerd. De voorgestelde wet beoogt flexibele arbeidstijden en ook flexibele beloningen in te voeren. Cosatu propageert daarentegen een 40-urige werkweek, vastgelegde lonen en arbeidsvoorwaarden en een zwangerschapsverlof van een half jaar.

De 'broeders' van de vakbeweging en het ANC staan pal tegenover elkaar. Cosatu beticht de regering ervan Zuid-Afrika uit te leveren aan het 'internationale grootkapitaal'. Om dat te onderstrepen weigerde de vakbeweging eind vorig jaar de president van het IMF, Michel Camdessus, te ontmoeten.