Tumorcellen blijven aanwezig in 'genezen' leukemiepatiëntjes

Bij kinderen die 'genezen' zijn van de bloedkanker acute lymfatische leukemie (ALL) komen bijna altijd nog tumorcellen voor in het bloed. Ruim 80% van de jonge patiënten overleeft tegenwoordig de eerste ziekteperiode.

Bij ongeveer 10 procent van de overlevenden keert de ziekte echter na lange tijd - 5 tot 10 jaar later - weer terug. Voorzichtigheidshalve spreken de artsen ook niet over genezing. De officiële term is dat een kind in remissie is: de ziekteverwekker is zodanig dat de patiënt zich goed voelt. De vraag was altijd of die ziekte opnieuw groeide uit nog in het lichaam aanwezige kankercellen, of dat de woekerende witte bloedcellen opnieuw ontstonden. Maar het viel niet te controleren, omdat een mens te veel witte bloedcellen heeft (30 miljard) om ze ooit allemaal onder de microscoop te kunnen bekijken. De polymerase kettingreactie (PCR-techniek) bood echter de mogelijkheid om naar afwijkend DNA te zoeken van de leukemieveroorzakende tumorcellen.

Onderzoekers van de University of Texas en het Baylor College of Medicine in Houston gebruikten een PCR-techniek om de aantallen leukemiecellen in kinderen met leukemie te meten. Bij PCR wordt een deel van de DNA-volgorde van een gen selectief vermenigvuldigd. Er werd een gen genomen dat in leukemiecellen afwijkingen vertoont. Voor iedere patiënt werd een eigen PCR-assay gemaakt, aangepast aan de eigen genvolgorden in de leukemiecellen. Voor het onderzoek werden 24 kinderen vijf jaar lang gevolgd, vanaf het moment dat de ziekte werd gediagnosticeerd. In die tijd kregen ze een zware chemotherapiebehandeling en werden ze 18 tot 24 maanden nabehandeld met chemotherapie. Zeven kinderen vielen daarna terug en waren ziek toen het onderzoek werd afgesloten; zeventien kinderen waren vrij van ziekte, in duur variërend van 2 tot 35 maanden. De techniek had een detectiegrens van 1 tumorcel temidden van 200.000 gezonde witte bloedcellen.

Bij 15 van de 17 genezen kinderen en uiteraard bij de 7 patiëntjes werden met PCR leukemiecellen aangetroffen, maar er was een duidelijk verschil in aantallen en kenmerken van de cellen die bij de genezen en zieke kinderen werden gevonden. Het is voor het eerst dat de PCR-techniek duidelijk overblijvende kankercellen aantoont bij patiënten in remissie. Bij veel patiënten konden ook cellen die op de PCR-techniek reageerden in kweek worden gebracht en werd aangetoond dat het in laboratoriumomstandigheden nog vitale kankercellen betrof. Het zijn dus geen relicten die niet meer willen groeien. Het vernietigen van alle leukemiecellen is geen vereiste om bij leukemie van genezing te spreken, concluderen de Texanen, maar de aantallen en eigenschappen van de cellen spelen wel een rol. De onderzoekers speculeren erover dat genezing (of remissie) kennelijk ook wordt beïnvloed door andere factoren dan alleen de afwezigheid van kankercellen. Chemotherapie verandert misschien de regulatie van de kankercelgroei, waardoor de kankercellen in het lichaam niet meer, of niet meer zo snel groeien. Of wellicht leert het afweersysteem de kankercellen beter te bestrijden, zodat afbraak en groei in evenwicht blijven.

    • Wim Köhler