Ook ethische beleggers boeken flinke winst

Het bewijs ligt op tafel: ethisch beleggen en een toprendement kunnen best samengaan. Het ASN Aandelenfonds belegt al zijn vermogen in bedrijven met een positief beleid op het gebied van milieuzorg, sociaal klimaat en het welzijn van dieren. In 1996 stond het ASN Fonds op de tweede plaats in Europa bij de beleggingsfondsen die internationaal in aandelen beleggen. Inclusief herbelegd dividend was het rendement vorig jaar 45,5 procent.

“De eerlijkheid gebiedt wel te zeggen dat wij in 1995 bij de minder goed presterende beleggingsfondsen zaten”, zegt fondsbeheerder drs J. W. de Moor. Per saldo mikt het fonds naar zijn zeggen op een rendement dat op langere termijn zeker zo goed is als het beursgemiddelde.

Het Aandelenfonds is in april 1993 opgericht door de ASN Bank, een dochteronderneming van bank en verzekeraar Reaal Groep, waarin de vakcentrale FNV een meerderheidsbelang heeft. “De vraag bij mensen die verantwoord en duurzaam willen beleggen was in die tijd: is er niet iets te doen met een ethisch beleggingsfonds”, zegt J. E. Jansen die onder meer de marketing van het fonds doet. Die discussie leidde tot de oprichting van twee ethische fondsen: het Andere Beleggings Fonds (ABF), dat ongeveer 30 procent van zijn kapitaal in aandelen belegt en 70 procent in leningen met een vaste rente, en het ASN Aandelenfonds, dat alles in aandelen belegt.

De keuze om al het geld in aandelen te beleggen dwingt ASN Aandelenfonds constant tot keuzes: welk bedrijf is ethisch genoeg om in te investeren, en welk bedrijf niet. Deze onderzoekstaak is uitbesteed aan de Hollandse Koopmansbank, een zuster van ASN Bank. Aan de hand van een uitgebreide lijst criteria bekijkt de bank, die een aparte onderzoeksafdeling voor ethische beleggingen heeft opgezet, of een bedrijf voor een investering in aanmerking komt. De bewaking van de criteria is in handen van drie financieel/politiek deskundigen: drs. M. Keijzer, hoofd beleggingsstrategie van pensioenfonds PGGM (60 miljard belegd vermogen), S. Noorman-den Uyl en prof dr. R. van der Ploeg (beiden PvdA-kamerlid).

Inmiddels staan 70 vooral Nederlandse, Amerikaanse en Britse bedrijven op de lijst van goedgekeurde investeringen. In een aantal bedrijfstakken wil het fonds absoluut niet beleggen: wapenindustrie, olie en kernenergie.

Ook de financiële sector staat buiten spel: de kans is te groot dat een bank of verzekeraar leningen of verzekeringen verstrekt aan bedrijven waarin het ASN Fonds niet wil beleggen.

Harde normen sluiten pragmatisme niet uit: de enige belegging in de financiële sector op dit moment is een pakket aandelen in Abbey National, een Britse bank die vooral woninghypotheken verstrekt. De criteria zijn niet voor eens en altijd vastgesteld, legt Jansen uit. “Wij kijken voortdurend naar de criteria, Het is een levend mechanisme. Anders maak je de wereld steeds kleiner.”

De soms moeizame afweging tussen wel of niet beleggen valt goed te illustreren aan de hand van Ahold, de moeder van onder meer winkelketen Albert Heijn en drankverkoper Gall & Gall. Ahold was vorig jaar in financiële termen een van de beste beleggingen van het fonds, maar als ethisch bedrijf “een zorgenkindje”, zoals De Moor het uitdrukt. Eerst was er het spaarsysteem Air Miles, later klaagden Amerikaanse vakbonden over het lokale sociale beleid, en recent was er de samenwerking met Shell over verkoop van levensmiddelen in honderden benzinestations.

Albert Heijn leverde het ASN Fonds een schat aan gratis publiciteit op met de introductie van Air Miles. Het Aandelenfonds kondigde aan zijn belegging te heroverwegen gezien de milieuvervuilende aspecten van het vliegverkeer waartoe het spaarsysteem stimuleerde.

Uitgebreid overleg met Albert Heijn over Air Miles volgde, wat ertoe leidde dat het fonds toch aandeelhouder bleef. Jansen: “Juist proberen het gesprek aan te gaan, is wat wij willen. Hoe beperkt je invloed als relatief kleine aandeelhouder toch is.” Het beleid van Albert Heijn om ook andere uitstapjes dan vliegreizen aan te prijzen was onder meer reden voor het fonds om aandeelhouder te blijven.

De ruzie van de Amerikaanse vakbonden met Ahold onderstreept een relatief nieuw aandachtsterrein: hoe moeten Nederlandse multinationals zich gedragen in het buitenland. Niet alleen in het 'beschaafde' Amerika, maar ook in Birma en China, landen die andere opvattingen over mensenrechten hebben dan Nederland. Mag je beleggen in een bedrijf dat in een land werkt waar de mensenrechten stelselmatig worden geschonden?, werpt Jansen op. Of ontneem je bedrijven dan juist de kans van binnenuit iets te veranderen?

Specifieke landen komen niet meer op een zwarte lijst. Per bedrijf en per situatie wordt gekeken naar hun “performance”. Informatie daarover komt van mensenrechtenorganisaties, zoals Amnesty International, maar ook van de ondernemingen zelf. “Sommige ondernemingen vinden het raar, die vragen”, vertelt De Moor, “anderen hebben niet veel te melden, en sommigen blijken er actief mee bezig te zien.”

Amerikaanse bedrijven hebben in de communicatie duidelijk een voorsprong: zij durven zich schriftelijk vast te leggen op hun beleid. Nederlanders hebben daar moeite mee. Een gedragscode voor bijvoorbeeld mensenrechtenbeleid blijkt vaak niet aanwezig.

Het ASN Fonds heeft inmiddels de grens van 100 miljoen gulden belegd vermogen bereikt, waarbij ook professionele beleggers, zoals pensioenfondsen en verzekeraars, een belegging “zien staan”. Wie verwacht dat het sterke rendement een stormloop van beleggers heeft ontketend, komt bedrogen uit. Vorig jaar, zo vertelt De Moor, is het kapitaal van het fonds per saldo ongeveer gelijk gebleven en kwam de groei volledig voor rekening van de waardestijging van de beleggingen.

Het Aandelenfonds had nogal wat concurrentie van het groenprojectenfonds dat de 'eigen' ASN Bank oprichtte. De nieuwkomer verleidde beleggers in het Aandelenfonds om hun kapitaal over te hevelen naar het Groenfonds.

Er zijn ook andere hindernissen. Het onderzoeksbureau Iris dat maandelijks cijfers geeft over de financiële prestaties van beleggingsfondsen heeft ASN Aandelenfonds (nog) niet in zijn lijstjes opgenomen.

Ook mist ASN een fijnmazig verkoopnetwerk van bankkantoren. ASN zou een beroep kunnen doen op de achterban van Reaal, de vakbeweging, die vertegenwoordigd is in de besturen van onder meer de grote bedrijfstakpensioenfondsen. Een miniscule beleidsaanpassing van deze beleggers zou het ASN-fonds gemakkelijk in omvang doen verdubbelen.