Wenen; Een wandeling voor 'Schubert-groupies'

Tweehonderd jaar geleden werd Franz Schubert geboren in Wenen. Reden voor de Oostenrijkse hoofdstad om 1997 tot het Schubertjaar uit te roepen, met concerten, exposities en festivals. Tijd voor een hernieuwde kennismaking met de stad: de wandeling begint in de buitenwijk Himmelpfortgrund, waar de wieg van Schubert stond.

Wenen heeft zonderlinge zonen voortgebracht, en Franz Schubert was een van de allerzonderlingste. “Ik ben alleen maar op de wereld gekomen om te componeren”, beweerde hij, en niet ten onrechte. Toen hij op zijn 32ste overleed, had hij een oeuvre van duizend werken gecreëerd - meer nog dan Mozart op papier kreeg. De meeste van deze composities schreef Der Liederfürst in zijn geboorteplaats Wenen.

Franz Schubert werd in 1797 in de buitenwijk Himmelpfortgrund geboren, als twaalfde uit een gezin van veertien kinderen. Zijn geboortehuis bestaat nog steeds en ligt aan de drukke Nussdorferstrasse (tegenover een Hollandse bloemenwinkel) in het 9de district - want Wenen is net als Parijs ingedeeld in genummerde wijken. Het achttiende-eeuwse pand is nu een pelgrimsoord voor Schubert-groupies. Onder hen zijn veel fans uit het oostblok, die met busladingen worden aangevoerd en in het museumpje meeneuriën met de liederen in hun koptelefoons.

Het Schubert-huis is sober ingericht, met schilderijen, prenten, de gitaar van de componist en zijn nikkelen bril met gebroken glazen. In een opengeslagen dagboekje uit 1816 valt nog net te lezen: “An diesen Tag componierte ich das erste Mahl für Geld.” (sic). Het honorarium bedroeg, zo blijkt, het dubbele van zijn jaarsalaris als hulp-onderwijzer.

Vlak om de hoek van het Schuberthuis, in de Marktgasse 40, ligt de Lichtentaler Kirche. Hier werd de jonge Franz in 1797 gedoopt, hier werkte hij van 1810 tot 1820 als organist en hier werd op 16 oktober 1814 zijn Messe in F-Dur als eerste van zijn werken opgevoerd. Schuberts jeugdliefde, de 16-jarige Therese Grob, zong de sopraansolo. Ze was niet echt knap en de liefde bleef onbeantwoord, want zes jaar later trouwde Therese - hoe onromantisch - met een eerzame bakker. Elke zondagochtend worden nu in de Lichtentaler Kirche gratis concerten van Schuberts sacrale werk uitgevoerd - waaronder die eerste Mis uit 1814.

Behalve deze gewijde plekken voor Schubert-adepten biedt het bij toeristen onbekende 9de district meer attracties. Vanaf het Schubert-heartland richting centrum stuit men op Paleis Liechtenstein. Een schitterend tuinpaleis dat de Weense adel als zomers verkoelingsoord vlak buiten de oude stadsgrenzen bouwde. Tegenwoordig herbergt het rococo-paleis het Museum voor Moderne Kunst, met werken van Klee, Kandinsky, Magritte, Kokoschka en Schiele. In het eigentijdse museum-café, met uitzicht op de tuin, kan men onder het genot van panini of frizzante de prachtige fresco's van Andrea Pozzo op het plafond bekijken. Een middagmenu is met circa 10 gulden goedkoop en 's zondags kan voor 25 gulden worden gebruncht - as much as you can is op een bordje te lezen.

Tegenover de uitgang van Paleis Liechtenstein staat men direct voor de Strudlhofstiege. Deze romantische trap, gedecoreerd met Jugendstil-lampen en fonteintjes, werd in 1910 gebouwd door Theodor Jäger. In 1951 werd de trap onsterfelijk toen de schrijver Heimito von Doderer zijn korte roman Die Strudlhofstiege oder Melzer und die Tiefe der Jahre schreef. De treden waren het decor voor een ongelukkige liefde tussen een officier en een dienstmeisje.

Met zoveel geknakte hartstochten in het 9de district is het niet verwonderlijk dat Sigmund Freud vlakbij woonde. Zijn flat aan de Berggasse 19 is een typisch Weense etagewoning uit de negentiende eeuw: ornamenten in stucco, een immens voorportaal en een façade met hoge ramen. Het appartement bood van 1891 tot 1938 plaats aan Freuds gezin en aan zijn praktijk. Toen Freud na de Anschluss uit Wenen vluchtte, nam hij zijn hele interieur, inclusief befaamde divan, naar London mee.

In 1971, toen het Freud Museum werd ingericht, kwam op iniatief van Freuds dochter Anna een deel van de inboedel terug. De wachtkamer werd in de oude staat hersteld; de spreekkamer en studeerkamer zijn met levensgrote foto's van het oorspronkelijke interieur gedecoreerd. De tentoongestelde memorabilia (waaronder brieven, reis-accessoires, eerste drukken, foto's en antieke voorwerpen) trekken jaarlijks zo'n 40.000 bezoekers. Slechts een zeer klein percentage hiervan bestaat uit Weners; blijkbaar blijft de relatie met deze ereburger gevoelig.

In dezelfde Berggasse, op de hoek met de Wasagasse, zit het stijlvolle café-annex-koffiehuis Café Berg, Wenens enige echte homo-café. De kaart biedt een grote diversiteit aan koffie mit Beilagen, zoals een 'Fiaker' (espresso met een glaasje rum) of een 'Kaisermelange' (zwarte koffie met eigeel en brandy). Wenen heeft nog steeds een echte koffiehuis-cultuur. In de betere etablissementen kan men onder het genot van een kop koffie de Wiener Zeitung, de Herald Tribune of Le Monde lezen. Een moderne variant op deze kunst van het tijdverdrijven biedt Café Stein, op de hoek Währingerstrasse en Kolingasse. Een eigentijds Internet-café voor Weense yuppen, in de volksmond ook wel Schicki-micki's genoemd.

Een paar straten verderop ligt het driehoekige plein de Freyung. Daar begint het eerste district, de Altstadt van Wenen. Tegenover de oude kloosterkerk pronkt het Paleis Ferstel, een negentiende-eeuwse Weense variant op een Italiaans palazzo. Boven een poort hangt een bordje met opschrift bis auf Widerruf gestatteter Durchgang (doorgang tot nader order vrij); het lijkt de ingang van het paleis, maar blijkt de toegang tot een passage met luxe winkels voor antiek, design en lederwaren. Aan het eind ligt een van de mooiste koffiehuizen van Wenen, Café Central, ooit een trefpunt van schrijvers en vrijdenkers. Nu zitten onder de neogotische gewelven dames in bontjassen achter een stukje Imperialtorte.

Van hieruit is het slechts een paar stappen naar de Michaelerplatz, waar opgravingen de resten van een Romeins kamp hebben blootgelegd. Ingeklemd tussen de Habsburgse (neo-)barok die dit plein overheerst, staat een sober pand van Spartaanse allure. Dit 'huis zonder wenkbrauwen' ontketende ooit een schandaal. Het werd vlak na de eeuwwisseling ontworpen door architect Adolf Loos (1870-1933), die de raamoverkappingen, de wenkbrauwen dus, maar wegliet omdat hij een hekel had aan ornamenten. Het Loos-Haus stuitte aartshertog Franz Ferdinand zo tegen de borst dat hij nooit meer langs de Michaelerplatz wilde rijden.

Ook Loos' fin de siècle-interieurs van de nabij gelegen American Bar in Kärtnerstrasse 13 en kledingzaak Knize (Graben 13) zijn de moeite van een bezoek waard. In de bekende Weense winkelstraten Graben, Kohlmarkt en Kärtnerstrasse, een autovrije zone rondom de Stephansdom, is het aanbod gericht op klanten met een behoudende smaak en een goedgevulde portemonnee. Hier vindt men alles op het gebied van sieraden en prêt-à-porter, en ook typisch Weense souvenirs zoals Augarten-porselein, Trachten (Oostenrijkse klederdrachten) en glaswerk (onder meer kroonluchters). Onweerstaanbaar zijn de taarten van Konditorei Demel (Kohlmarkt 14). De bediening van deze traditionele Hofzuckerbäcker in rococo-stijl is onvriendelijk, het gebak peperduur, maar de Linzertorte is niet te versmaden.

Hier vandaan is een bezoek aan het postmoderne Wenen simpel: tramlijn N gaat richting Hundertwasserhaus, een complex gemeentewoningen in het 3de district dat in 1985 is ontworpen door de Weense kunstenaar Friedensreich Hundertwasser. Deze voorvechter voor recycling en nudisme, gekant tegen de in zijn ogen zielloze architectuur van onze tijd, ontwierp een kleurrijk gebouw met onregelmatige vormen, kronkelende lijnen van keramiek, vreemde koepels en weelderige daktuinen. Elke woning heeft een andere tint en andere proporties. De bewoners moeten wel lijden voor al deze kunstzinnigheid: zij werden gedwongen hun meubelen aan te passen aan het ontwerp en betalen een huur van 2000 gulden per maand.

Hundertwasser is een van de weinige levende Oostenrijkse kunstenaars aan wie een museum is gewijd. In het KunstHausWien aan de Unter Weissgerberstrasse 13 worden zijn schilderijen en zijn ontwerpen voor postzegels, fabrieken en fles-etiketten geëxposeerd. Ook zijn er foto's van de wereldverbeteraar zelf, gekleed in gelapte broeken, bizarre hoeden en sokken in twee verschillende tinten - een affront voor het Weense establishment. Een winkel en een eetcafé in dezelfde bizarre stijl als het Hundertwasserhaus complementeren het geheel. Met zijn golvende vloeren roept het KunstHausWien gemengde gevoelens op: soms heb je het gevoel dat je in een futuristische film zit, soms in een Hans en Grietje-decor.

Hundertwasser is niet alleen bekend door zijn architectonische extravaganties, maar ook wegens zijn opgewekte diagnose Alle leben ist Dreck! Wat deze goeroe van de Weense chic hiermee bedoelt, is niet helemaal duidelijk. Misschien wel hetzelfde als zijn stadgenoot Franz Schubert, toen die in 1816 schreef: Den Mensch gleicht einem Balle, mit dem Zufalle und Leidenschaft spielen.

SCHUBERT-ALMANAK

Geboortehuis Schubert, Nussdorferstrasse 54 (9de district); Schubert's sterfkamer, Kettenbrückengasse 6 (4de district): Di t/m zo 9-12u15 en 13-16u30.

Tentoonstellingen

- 'Die Botschaft der Musik', Paleis Harrach, Freyung 3 (1ste district). Dag. 9-18u; do tot 21u. T/m 31 mrt.

- 'Der vergessene Schubert', in het Österreichisches Theatermuseum, Lobkowitzplatz 2 (1ste district). Di t/m zo 10-17u. T/m 26 okt.

- 'Schubert & Brahms', in Musikverein, Bösendorferstrasse 12 (1ste district). Ma t/m vr: 9-17u; za 9-12u. T/m 13 apr. Gratis entree.

- 97', in het Historisches Museum der Stadt Wien, Karlsplatz (4de district). Di t/m zo 9-16u30. Van 8 mei t/m 31 aug.

- 'Musikjahrhundert Wien 1797-1897', Pronkzaal van de Nationalbibliotheek, Josephplatz 1 (1ste district). Ma t/m za 10-16u; zo 10-13u. 7 mei t/m 26 okt.

Concerten

- Wiener Konzertduo, Singerstrasse 7 (1ste district). Zo t/m vr 20u, za 17u. T/m 31 dec. Res. 00-4312140401.

- Wiener Konzertquintett, Singerstrasse 7 (1ste district). Elke vr en zo 18u. T/m 31 dec. Res. 00-4312140401.

- Schubert-Jubileumsconcerten, in de Lichtentaler Kirche, Marktgasse 40 (9de district). Elke za 20u. 19 apr t/m 25 okt. Reserveren 00-43158804141. Tevens elke zo Schubert-mis om 10u30. Gratis entree. T/m 2 nov.

- Hommage à Schubert, uitgevoerd in de binnenhof van Paleis Lobkowitz, Lobkowitzplatz 2 (1ste district). Elke do 19u30 (juni t/m aug 20u). Van 3 apr t/m 22 okt. Res. 00-4318775208.

Overige concerten

- 8 mei t/m 18 juni. (res. en programma: 00-4317121211); Klangbogen (Wenen's zomerfestival), 25 juni t/m 6 aug. (00-43140008410); Schubertiade '97, nov 97 (00-4315058190).

ETEN & DRINKEN

Het Weense ontbijt is traditioneel: gekookt ei, harde broodjes (Semmel geheten), glas jus d'orange, jam en kaas. Goede ontbijtmogelijkheden zijn er bij:

- Titanic, Mariahilferstrasse hoek Kirchengasse (7de district).

- Europa, Zieglergasse hoek Lindengasse (7de district).

- Das Blaue-Stern, Döblinger Gürtel 2.

Lunchen in Wenen betekent een snelle, eenvoudige snack, die kan bestaan uit een 'Bratwurst', belegde broodjes of toast. De beste adressen vindt je op de hoek van de straat bij de talrijke 'Würstelstands'. Lunchen in een schitterende omgeving kan bij:

- Café-restaurant KunstHausWien, Untere Weissgerberstrasse 13 (3de district): fantasievolle gerechten in curieus expositiecentrum, gemaakt naar ecologische ideeën van de Weense kunstenaar Friedensreich Hundertwasser. Bediening jammer genoeg niet altijd even vriendelijk. Dag 10-19u.

- Café Gloriette bij Schloss Schönbrunn (13de district): gerestaureerd café met prachtig uitzicht over het slot en Wenen. Hier serveert men taart en kleine snacks op 'keizerlijke borden'. Tevens mogelijkheid tot Sisifrühstuck. Dag 8-16u30.

- MAK Café, Stubenring 5 (1ste district): schitterend interieur, met beschilderd houten plafond, in het Museum für Angewandte Kunst. Overdag een rustig lunchadres met gevarieerde schotels, 's avonds een druk ontmoetingspunt voor de 'young and beautiful people'.

De belangrijkste maaltijd is het diner, liefst genuttigd in een eenvoudig 'Beisl' (eethuis). Houd rekening met grote porties! De Weense keuken is een mengelmoes van Italiaanse, joodse en Oosteuropese gerechten. De Wiener Schnitzel komt oorspronkelijk uit Italië, en de met paprika gekruide Gulash uit Hongarije. Andere Weense klassiekers zijn Tafelspitz (een pot-au-feu van rundvlees), Kren (een scherpe saus van mierikswortel), Apfelstrudel, Kaiserschmarren (een kruising tussen roerei en kapotgesneden pannenkoek) en Palatschinken (pannenkoeken gevuld met marmalade of chocoladesaus).

Goede restaurants buiten het toeristen-circuit zijn:

- Zum Reznicek, Reznicekgasse 10, vlakbij Schuberts geboortehuis en doopkerk (9de district): een traditioneel café-restaurant voor een snelle snack of een uitgebreid diner met verschillende echt Weense gerechten. De vrolijke, kogelronde waard geeft graag adviezen. Aug gesloten.

- Schloss Concordia, Simmeringer Haupstrasse 283, tegenover de oude joodse begraafplaats (11de district), te bereiken met tramlijn 71: 'gutbürgerliche' keuken met Schnitzels in allerlei varianten en heerlijke desserts. Oorspronkelijk een steenhouwerij (voor grafzerken) met prachtig glas-in-lood dak en Griekse zuilen. De eetzaal van dit Jugendstil-pand uit 1910 is niet voorzien van elektriciteit, dus je eet bij kaarslicht. Grote tuin, waar 's zomers wijn en bier kan worden gedronken. Dag 11-02u.

- Villa Aurora, Wilhelminenstrasse 237, Predigtstuhl (16de district), bus 46b of 146b: charmante villa met traditionele en vegetarische gerechten even buiten Wenen. Tuin voor deze voormalige pachthoeve biedt 's winters een ijsbaan en 's zomers picknick-mogelijkheden (met een mandje vol zalm en sekt) onder oeroude kastanjebomen. Dag 10-24u.

- Vegetarische restaurants:

De Weners eten het liefst grote lappen vlees - derhalve zijn vegetarische restaurants schaars. De bekendste zijn Siddharta (1ste district) en Wrenkh aan de Bauernmarkt 10 (1ste district). Deze laatste is de beste en serveert heerlijke gerechten met wilde paddestoelen. Niet goedkoop.

KOFFIE & GEBAK

In de Weense koffiehuizen heeft men de keuze uit een dozijn koffie-specialiteiten: 'Mokka': zwarte koffie; 'Brauner': zwarte koffie met een wolkje room; 'Melange': half koffie - half opgeklopte melk; 'Fiaker': espresso met glaasje rum of brandy; 'Einspänner': espresso met geklopte slagroom in een apart glas; 'Wiener Eiskaffee': espresso met vanille-ijs en slagroom; Kaiser Melange: espresso met eigeel en brandy. De beste koffiehuizen zijn:

- Café Central, Herrengasse 14 (1ste district).

- Café Stein, hoek Währingerstrasse en Kolingasse (9de district). - Café Museum, Friedrichstrasse 6 (1ste district): sfeervol, rokerig en vol met kunstenaars en studenten. Wees echter vriendelijk tegen de 'Herr Ober', anders word je niet bediend!

- Café Sperl, Gumpendorferstrasse 11 (6de district): sinds 1880 het trefpunt van kunstenaars, acteurs en componisten (o.a. Franz Léhar). Prachtig fin-de-siècle interieur voor liefhebbers van biljarten, schaken en bridgen. In juli, aug en sept op zondag gesloten.

- Café Hawelka, Dorotheergasse (1ste district): maakt van buitenkant lelijke, aftandse indruk maar is wel de 'place to be'.

lekkerste gebak vindt men bij:

- Konditorei Demel aan de Kohlmarkt 14.

- Konditorei Oberlaa, Neuer Markt 16: voor de meeste Weners is dit de beste Konditorei.

- Konditorei Heiner aan de Kärtnerstrasse 21-23 of Wollzeile 9: beiden filialen zijn oergezellig en geschikt voor een zoete snack. Met Pasen en Kerstmis worden hier fantasievolle taarten gebakken.

- Café Sacher, Philharmonikerstrasse 4: 19de-eeuws pand tegenover de Opera, waar van oudsher de enige, echte Sachertorte wordt gebakken naar een geheim recept. De beroemde chocoladetaart werd in 1832 bedacht door Franz Sacher, de banketbakker van prins Metternich.

WINKELEN

- Österreichische Werkstätten, Kärtnerstrasse 6 (1ste district): de opvolger van de befaamde Wiener Werkstätten, een coöperatieve werkgemeenschap voor kunst en kunstnijverheid uit het begin van deze eeuw. Het assortiment bevat glaswerk, keramiek, kaarsen en geëmailleerde sieraden.

- Knize, Graben 13 (1ste district): vroeger een beroemde kleermakerij, nu een kledingzaak voor confectiekleding met een fraai interieur van de architect Adolf Loos.

- India, hoek Schulerstrasse en Strobelgasse (1ste district): tegenover het Figarohaus aan de Domgasse 5, waar Mozart drie jaar van zijn leven woonde en de opera Le nozze di Figaro schreef. In deze zaak zijn prachtige zijden stoffen en kleding, alsmede meubelen uit het Verre Oosten te koop.

- Verzamelaars van antiek en boekliefhebbers moeten naar de straten rondom het Dorotheum in de Dorotheergasse 17 (1ste district). Hier is o.a. het grootste veilinghuis van Wenen gevestigd.

In de buurten rondom het traditionele winkelgebied, zoals in de Mariahilferstrasse met alle grote warenhuizen (Hermansky) of in het Ruprechtsviertel, zijn de winkels over het algemeen modieuzer.

- Lord Rieger, hoek Judengasse en Hohe Markt: schoenen en kleding van ontwerpers als Rifat Ozbek en John Galliano), tevens filiaal in de Wahringerstrasse.

- Shakespeare & Co, Sterngasse 2: kleine boekenzaak vol Amerikaanse en Britse literatuur, alsmede goed aanbod van kranten en tijdschriften.

- Haas Haus, tegenover de Stephansdom, is een hypermodern winkelcentrum met dito winkels.

TIJDVERDRIJF

Wijnlokalen met de zogenaamde Heuriger, nieuwe wijn van de jongste oogst, bevinden zich in de buitenwijken: Grinzing (nogal toeristisch en erg commercieel), Sievering, Nussdorf en Neustift am Walde. Rond Wenen zijn er zo'n tweehonderd wijnkelders. Het uitgaansleven in de binnenstad is rondom de Kneipen nabij de Naschmarkt (6de district) geconcentreerd. De meeste van deze bars, waaronder Salz und Pfeffer aan de Joanellig 8, zijn open van 4 uur 's middags tot 9 uur 's ochtends. Die Gräfin vom Naschmarkt aan de Linke Wienzeile 14 is in het weekeinde zelfs doorlopend (0-24 uur) geopend. In de Roter Engel aan de Rabensteig 5 (1ste district) is iedere avond live-muziek. Kabarett Simpl, Wollzeile 36 (1ste district) biedt politiek cabaret voor luisteraars met een goede beheersing van de Duitse taal. De speurtocht naar de juiste disco blijkt een avontuur in nachtelijk Wenen. Nuttige tips staan in de folder Jugend-Szene (van het toeristenbureau) of in de krant Falter. De polsslag van de tijd wordt thans gevoeld in:

- Hawaï Clubbing, Pallé Augensberg (salza, American rythm).

- Die Macht der Nacht (house, techno, trash): onmisbare feesten op afwisselende lokatie.

- Sophien Seelen: met beroemdheden als Nicki Lauda.

HOTELS

Wenen telt meer dan 500 hotels en pensions. Alle beroemde hotels, zoals Hotel Bristol en Hotel Imperial, liggen aan de Ringstrasse en rekenen ca. 800 gulden per nacht voor een hotelkamer. In het centrum bevinden zich echter ook sfeervolle, goedkopere onderkomens.

Weens toeristenbureau, Kärtnerstrasse 38 (1ste district), vlakbij de Opera. Dag 9-19u. Inl 00-4315138892.

Onder de titel 'Wiener Spaziergänge' worden wandelingen aangeboden met thema's als Jugendstil, Magie en erotiek aan het Keizerlijk hof, Weense koffiehuizen of In de voetsporen van The Third Man. Inl 00-43151450243.