De intimiteit van het très grand café; Flaneren in de fabriekshal

Krant of Internet, bitterbal of kaviaar, gezien worden of onopgemerkt blijven: in het 'mega-café', de nieuwste trend op café-gebied, kan het allemaal. Het mag vreemd klinken, maar het très grand café past geheel in de mode van 'cocooning' en huiselijke beslotenheid, menen trendwatchers.

Met grote ogen staart een jongetje in café Amsterdam naar de immense, dof glimmende dieselmotor. Tevergeefs proberen zijn ouders, die er jong en hip uitzien, hem mee naar het moeizaam gereserveerde tafeltje te slepen. Café Amsterdam, gevestigd in het uit 1900 stammende machinepompgebouw van de waterleiding, is de ultieme hype. Elke avond is het er stampvol. De bediening kan de drukte nauwelijks aan. Wie rustig wil rondkijken - naar de prachtige houten kappen in de nok, de hijsbalk, de takels of de vierentwintig enorme plafondlampen uit de masten van het oude Ajax- en het Olympisch stadion - kan beter overdag langsgaan.

Eten en vermaak is er voor iedereen: behalve de indrukwekkende hoge leestafel voor volwassenen is er een speeltafel voor kinderen, met aandoenlijke stoeltjes op kabouterformaat. De keuze aan gerechten is groot, van een broodje kaas (ƒ 2,50) tot Iraanse kaviaar (ƒ 47,50).

Ook Maastricht heeft sinds een klein jaar een mega-café. Tien maanden geleden ging De Kadans open, ook wel aangeduid als 'art-objects and design project'. Met een brasserie, een restaurant en een 'swingkelder' is De Kadans een 'horeca-totaalpakket'. De menukaart biedt een 'fusion-kitchen' met gerechten uit de hele wereld.

Het interieur is een mengelmoes: architect Bruls schoof futurisme en nostalgie ineen. De trap heeft aan de ene kant een oorspronkelijke houten leuning, aan de andere een stalen buis. Het restaurant-gedeelte op de eerste etage heeft vier verschillende kamers: in de 'spiegelkamer' is plaats voor twaalf mensen, die zichzelf kunnen bewonderen in de muren en het plafond. De 'houten kamer' is minder geslaagd: alsof je eet in een sauna. De brasserie biedt een keur aan stijlen: klassiek aandoende potten met varens, maar ook een discobol. Een witte, kunststof wand met rijen zwarte bolletjes van de vloer tot aan het plafond blijkt de kapstok te zijn. De grote aluminium airconditioning is niet weggewerkt, maar siert het plafond.

Het grand café blijkt een blijvende trend te zijn. Rond 1980 wilden succesvolle, jonge mensen niet langer kniezen bij kaarslicht of eten in rokerige eetcafés. Groot, licht, anoniem en individualistisch moest het zijn. In totaal telt Nederland momenteel, volgens de cijfers van het Bedrijfschap Horeca, 207 grand cafés (totale jaaromzet 165 miljoen). Als de eerste nieuwigheid er af is, blijkt het echter moeilijk om de klandizie te behouden: gemiddeld sluiten grand cafés na vijf jaar. Ze zijn vooral in trek bij dertigers, die zich voor traditionele buurtkroegjes te jong voelen en voor studentenbars te oud.

De nieuwste grand cafés zijn niet meer gewoon grand, maar 'très grand': ze bieden plaats aan ten minste tweehonderd mensen. Alleen al de lange weg naar de toiletten geeft ruimschoots de gelegenheid tot flaneren. Groepen die er komen, blijven intact: bezoekers mengen nauwelijks, iedereen viert zijn eigen feestje. “Juist anonimiteit geeft een zekere intimiteit. Hier durf ik me uit te leven”, zegt Jannie (28, advocate). Elke zaterdagnacht gaat zij dansen in Winkel van Sinkel, het nieuwste grand café in Utrecht. “Zo'n grote ruimte biedt je de keuze: je valt alleen op als je dat wilt.”

De Winkel van Sinkel, gelegen aan de Oudegracht, begon zijn bestaan in 1839 als warenhuis, het eerste van Nederland. Later deed het gebouw, net als café Dudok in Rotterdam, dienst als bank. Nu schuifelen dagelijks honderden cafébezoekers onder de grote grijze dames - de kariatiden die de pui torsen - door. Aan weerszijden van de deur hangen twee statige portretten van de grondleggers, de heer en mevrouw Sinkel, die streng de immense ruimte inkijken. De muren van de zaal zijn roze en lichtblauw geschilderd, daarboven is een witte gaanderij. In glazen kasten langs de wanden is van alles te zien, net als vroeger in de schappen van de winkel. Verzamelaars leverden speelgoedkonijntjes, inktpotten en flessen, jonge kunstenaars konden hun laatste objecten kwijt.

Het café mikt op een gevarieerd publiek. In een zijzaaltje is een bescheiden pubje, met tapijtjes op tafel en hertenkoppen aan de wand. De serre, nog in ontwikkeling, moet een Oosterse sfeer krijgen. In de werfkelder beneden is het zuidelijk aandoende restaurant De Woeste Walmen gevestigd. Voor ƒ 25 eten studenten een driegangen-menu, boven komt wat ouder publiek. Het wat duurdere eten is helaas laf en zoetig van smaak. Of te vet: bovenop de ribeye prijkt een enorme klont knoflookmayonaise. Dat stoort in deze deftige atmosfeer.

Het concept van Winkel van Sinkel past bij de laatste mode, volgens Max Dekker van bureau De Bock en Dekker in Driebergen, dat jaarlijks de nieuwste cultuurtrends onderzoekt. “Cocooning, huiselijke beslotenheid waarin het samenzijn beleefd kan worden, kan juist plaatsvinden in zeer grote cafés. Dat lijkt een contradictie, maar in de diverse ruimtes, ook in de zaal, vormen groepjes mensen afgeschermde eilandjes. Er worden heel intieme dingen beleefd. Bovendien is zo'n grand café makkelijk rendabel te runnen, dat is een economische verklaring voor de opkomst van steeds grotere cafés. Eén iemand moet de deur openen, maar die kan dat net zo goed voor tweehonderd als voor tien mensen doen.”

Het grand café ontstond eind vorige eeuw in Wenen. In hoge zalen kwamen mensen van stand onder de kroonluchters bijeen om te biljarten, te keuvelen of zich te verpozen aan de leestafel. Het meest succesvolle grand café in Nederland werd het in 1900 geopende Americain aan het Leidseplein, dat zich als een van de weinige staande wist te houden gedurende het interbellum.

De nieuwe grand cafés die rond 1980 opkwamen, imiteerden òf de fin-de-siècle-gelegenheden met fluweel en koper òf waren futuristische ontwerpen van staal en kunststof. Het eerste moderne grand café, vol tegels en spiegels, was het Amsterdamse Oblomov (1981). Sindsdien schoten dit soort gelegenheden overal in Nederland en België uit de grond. Tot de bekendste behoren Dudok in Rotterdam en De Jaren in Amsterdam.

'In de Waag' in Amsterdam daarentegen doet eerder denken aan een immense middeleeuwse herberg, door de hoge kale muren, de stenen vloer en het vele kaarslicht. Toch is de sfeer eigentijds. De klassieke leestafel maakte plaats voor een 'mediatafel', waar de bezoeker over het Internet kan surfen. Onlangs werd deze 'leestafel nieuwe stijl' genomineerd voor de Rotterdamse Designprijs. Kinderen kunnen zich interactief vermaken met een cd-rom van de Japanse kunstenaar Yamamoto.

Veel nieuwe grand cafés zijn rijkelijk voorzien van 'industriële' elementen of zelfs gevestigd in oude fabrieken. Dat pijpleidingen en katrollen een sjieke uitstraling kunnen hebben, was echter al eerder bekend. In Grand cafés in Nederland (1989) beschrijft Jaap Huisman het Weense Café Museum van Adolf Loos uit 1898, bijgenaamd 'café Nihilismus'. Loos pleisterde de muren, ordende stoelen en banken in een strak patroon en besloot - 'horreur voor de biedermeier-verslaafden' - de elektriciteitsleidingen als ornamenten in het zicht te laten. 'Klassiek Weens' zijn volgens Huisman ook vaste banken aan de muur of onder het raam en een middenvlak van tafels en stoelen.

Van een geheel ander genre, maar wel heel groot, is de in november geopende 'megapub' Sally O'Briens in Zwolle, een van de grootste cafés van de Benelux. Hier heerst niet de luxe leegte van veel hedendaagse grand cafés, maar de sfeer van een Ierse bar. Er klinkt volksmuziek, je eet er stew of pie. Zo'n Ierse pub is warm, maar mist - door de 'bruine' sfeer en de vele versiersels - wat grand cafés zo bijzonder maakt: het gevoel voornaam te zijn en gezien te worden.

Ook in België is 'industrieel design' voor grand cafes al een aantal jaren 'in'. In Brussel, verstopt in een slordig straatje vol garages en afbladderende gevels, is restaurant La Manufacture gevestigd, in een pand waar voorheen leerfabriek Delvaux huisde. Op een oude foto in de hal stikken tobberige, bebrilde mannetjes nijver tassen. Het interieur van de oude fabriek is nauwelijks veranderd. Maar de ijzeren loopbruggen, roestbruine muren, tafels van rood graniet en beleefde bediening in leren voorschoten in La Manufacture maken deze lokatie nu onmiskenbaar sjiek.

Ook het Gentse grand café Pakhuis, ingericht door de Portugese architect Pinto, werd voorzien van loopbruggen, roestige muren, toorts-lampen en dakkoepels van groen uitgeslagen metaal. Het Pakhuis is overweldigend, qua grootte, maar ook qua comfort: clubfauteuils, een marmeren oesterbar en feestelijke gedekte tafels. Behalve lauwe geitenkaasjes en dure whisky zijn er ook pannenkoeken verkrijgbaar, alles van uitmuntende kwaliteit. Jo (70): “Ik drink elke week koffie met mijn vriendinnen. Het is hier modern en toch ook ouderwets. En de obers zijn zo heerlijk beleefd.”

Max Dekker van trendwatchbureau De Bock en Dekker acht de 'opgekomen koffiecultuur' verantwoordelijk voor de groei van het aantal grand cafés. “Voorheen waren cafés er voor drank, rockmuziek en eventueel soft drugs. Nu is er plaats voor een minder hard, rauw publiek. Het café-bezoek is verburgerlijkt, gewone winkelende mensen willen zichzelf eens lekker verwennen. Hedonistisch genot is niet langer voorbehouden aan de jeugd.”

Ook Antwerpen heeft zijn mega-café. Aan de Schelde ontwierp Bob van Reeth een statige witte uitspanning, die aan een stomp vuurtorentje doet denken. Het Zuiderterras bestaat nu vijf jaar en lijkt volledig te zijn ingeburgerd. Terwijl een kwieke zakenman in zijn zaktelefoon babbelt, drinkt een postbode aan de ronde bar een biertje. Langs de hoge ramen schuiven Rijnaken sloom voorbij. Meeuwen buitelen langs het glas, het is alsof je buiten op een pier zit. Het interieur is rustgevend, op de uiterst beweeglijke kaplampjes op tafel na. Het mooiste aan het Zuiderterras zijn misschien wel de zwart-wit geblokte toiletten. Wie door de ronde 'patrijspoorten' over het water kijkt, voelt zich een ketelbinkie op een schip. Behalve salades, zoals 'gemarineerde mozzarella met gerookte zalm' (ongeveer ƒ 22,50) en uitgebreide hoofdgerechten is er ook gewoon een bord spaghetti verkrijgbaar. Boven, in restaurant Rocks & Foods, zijn alle gerechten wereldser, net als de muziek en het interieur.

Dat ook een uitbundig versierd café stijlvol kan zijn, bewijst Dock's café in Antwerpen. Net als het Gentse Pakhuis is het ontworpen door Pinto, die zich ditmaal niet door de industrie, maar door de zee liet inspireren. Alles golft en glanst, de reling langs de ramen, de lijnen op het plafond en de vloer, de bar en zelfs de trap. Die bevindt zich, net als in het beroemde Parijse Café Costes van Philippe Starck (waar 'Dock's' sowieso aan herinnert) tegenover de ingang. Je kijkt er je ogen uit, maar wie er lang blijft zitten, loopt het gevaar kriegel te worden van al dat design. Zelfs de toiletten bieden de vermoeide mega-cafébezoeker geen rust, met hun schelpachtige wasbakken en ingewikkelde sloten. Dan verlang je opeens naar een intiem oud cafeetje, met een toilet vol graffiti en een doodgewone deurklink.

ADRESSEN

Amsterdam In de Waag, Nieuwmarkt 4. Ma, di 12-24u; wo, do, zo 10-01u; vr, za 10-03u. Keuken open tot 22u30, plaats voor 200 pers. Inl 020-5579844. Amsterdam, Watertorenplein 6. Ma t/m zo 11-01u; vr, za: 11-02u. Keuken open 11u30-23u30. Plaats voor 300 pers (reserveren noodzakelijk). Inl 020-6822666.

Utrecht Winkel van Sinkel, Oudegracht 158. Zo t/m wo 10-01u; do, vr 10-02u; za 10-05u. Keuken open 12-22u. Plaats voor 300 pers. Dansen op zaterdag (introductie verplicht): 900 pers. Inl 030-2303030.

Maastricht De Kadans, Kesselskade 62. Zo t/m di 10-02u; wo 10-03u; do t/m za 10-05u. Restaurant di t/m zo 18-22u. Swingkelder do t/m za 23-05u. Plaats voor 250 pers. (110 in het restaurant). Inl 043-3261700, restaurant 043-3261800.

Zwolle Sally O'Briens, Bethlehem Kerkplein 46. Dag 12-01u. Keuken 12-21u. Plaats voor 400 pers. Inl 038-4236799.

BELGIË

Antwerpen Dock's Café, Jordaenskaai 7. Ma t/m zo geopend vanaf 12u. Lunch: 12-14u30, diner 18u30-24u. Za gesloten tot 18u30. Plaats voor 200 pers, 130 in het restaurant. Inl 00-3232266330. Het Zuiderterras, Ernest van Dijckkaai 37. Ma t/m zo geopend vanaf 9u. Keuken: 11u30-23u. (reserveren aanbevolen) Inl. 00-3232341275. Rocks & Foods, bovenin het Zuiderterras. Dagelijks geopend vanaf 19u. Keuken tot 22u30u. Plaats voor 200 pers.

Brussel La Manufacture, Onze Lieve Vrouwe van Vaakstraat 12-22 (Rue Notre Dame du Sommeil). Ma t/m vr, 12-14u en 19-23u; za 19-23u, zo gesloten. Plaats voor 250 pers. (reserveren aanbevolen) Inl. 00-3225022525.

Gent Het Pakhuis, Schuurkensstraat 4. Ma t/m vr geopend vanaf 12u. Za vanaf 19u., zo gesloten. In augustus gesloten. Plaats voor 300 pers. (voor diner reserveren aanbevolen). Inl 00-3292235555. (De meeste Belgische etablissementen kennen geen vaste sluitingstijden)