In België regeert wet van communicerende vaten

Ondanks de grote bestuurlijke autonomie van Vlaanderen, Wallonië en Brussel hebben Belgische politici er een handje van om zich met elkaars gewesten te bemoeien.

BRUSSEL, 11 FEBR. Het Belgische staatsbestel werkt als communicerende vaten. Vlaanderen, Wallonië, Brussel en de federale regering hebben officieel gescheiden bevoegdheden, maar in werkelijkheid kan een Vlaamse politicus de Waalse politiek in rep en roer brengen. Bovendien hebben gebeurtenissen in Wallonië en Vlaanderen grote invloed op de stabiliteit van de federale regeringscoalitie. Dus is er voor federaal premier Dehaene alle reden om zich direct te bemoeien met de politiek van de officieel zeer onafhankelijke gewesten.

Het gemak waarmee Belgische politici grenzen van competenties overschrijden, lijkt haaks te staan op de grote autonomie van de gewesten. Bovendien is het moeilijk te rijmen met de wens van veel Vlaamse politici om de bevoegdheden van de federale regering - en daardoor de relaties met Wallonië - verder te beperken. Maar als het uitkomt tonen Belgische politici een opmerkelijke souplesse bij de toepassing van regels.

Vorig jaar toonden ze daar staaltjes van. Zo gingen ze een discussie uit de weg over de vraag of koning Albert zijn bevoegdheden had overschreden met een toespraak over het falen van het justitieapparaat. Ook bedachten ze een nieuwe interpretatie van een grondwetsartikel over parlementaire onschendbaarheid. Daarmee wilden ze de schade binnen de perken houden van het toenemende aantal verzoeken van justitie om strafrechtelijke onderzoeken tegen van corruptie verdachte politici te mogen beginnen.

De aanleiding voor het meest recente politieke jongleren is het schandaal over smeergelden die de Franse vliegtuigfabrikant Dassault betaald zou hebben aan de Waalse Parti Socialiste. Drie functionarissen van deze partij zijn inmiddels gearresteerd. Eén van hen heeft verklaard dat hij in 1989 de miljoenen van Dassault heeft geïncasseerd in opdracht van de toenmalige partijvoorzitter, Guy Spitaels.

Daarop wilde justitie Spitaels ondervragen, maar deze genoot parlementaire onschendbaarheid als voorzitter van het Waalse parlement. Die onschendbaarheid van de partijrot die iedere betrokkenheid bij corruptie ontkende werd na lang beraad door het Waalse parlement tijdelijk opgeheven. Het zou waarschijnlijk daarbij zijn gebleven als niet de Vlaamse politiek zich met de zaak was gaan bemoeien. Want in Wallonië stond niemand te springen om de al jaren in schandalen verwikkelde socialistische partij, de grootste politieke macht van het gewest, nog verder in staat van ontreddering te brengen.

De voorzitter van de Vlaamse Christelijke Volkspartij, Van Peel, nam met de opheffing van Spitaels' onschendbaarheid geen genoegen. Hij kondigde aan dat er problemen zouden rijzen als Spitaels aan zou blijven. Van Peel heeft niets te vertellen over het Waalse parlement, maar hij kan wel de Waalse socialisten onder druk zetten als coalitiepartner in de federale regering. De voorzitter werd niet gehinderd door de gêne dat ook bij andere coalitiepartners - zijn eigen CVP, de Vlaamse Socialistische Partij en de Waalse Parti Social Chrétien - vooraanstaande leden door justitie op de korrel worden genomen.

Evenmin liet hij zich remmen door het feit dat Belgische politici die van corruptie worden verdacht allemaal de gewoonte hebben om zolang mogelijk aan hun stoel vast te houden. De Vlaamse socialist Willy Claes, verdacht van het aanvaarden van smeergeld van de Italiaanse helikopterfabrikant Agusta, vocht (tevergeefs) tot het uiterste om zijn functie van secretaris-generaal van de NAVO te behouden. De Vlaamse christen-democratische minister van Milieu, Kelchtermans, dacht niet over opstappen toen zijn parlementaire onschendbaarheid werd opgeheven. De burgemeester van de Brusselse gemeente Jette, Thys, wordt ervan verdacht als minister van Openbare Werken van het gewest Brussel steekpenningen voor de Waalse christen-democraten te hebben aanvaard. Hij is hangende het justitiële onderzoek gewoon op zijn post gebleven.

De poging van Van Peel om Spitaels tot opstappen te dwingen had een ander doel. Als de Waalse socialisten Spitaels als zondebok zouden offeren, zou de reputatie van de partij als coalitiepartner in de federale regering enigzins gezuiverd zijn. Dat is in het belang van de Vlaamse christen-democraten van Van Peel, die als regeringspartij niet nog meer publiek wantrouwen wil oproepen dan er al is.

Vier jongere christen-democraten gingen nog een stap verder dan Van Peel. Zij eisten verwijdering van de Waalse socialisten uit de federale coalitie. Dat was opzienbarend, omdat één van hen als lid van het Vlaamse parlement zich waagde te bemoeien met de federale regering. Nadat de Waalse liberalen - als oppositiepartij - even opwinding hadden getoond over de mogelijkheid dat regeringsposten binnen bereik zouden komen, was de kwestie al snel van tafel toen premier Dehaene binnen zijn partij verteld had dat hij de enige is die over de federale regering beslist. En hij wenst absoluut niet te vertrekken voor 1999.

Het enige wat Dehaene niet kon doen, was zijn eigen partijvoorzitter Van Peel afvallen. Dus ging hij ook druk uitoefenen op Spitaels om af te treden, hoewel dat buiten zijn competentie als federaal premier valt. Spitaels weigerde en zag kans daarbij zijn parlement achter zich te houden. Maar de druk werd opgevoerd en Spitaels voelde zich gedwongen een stap te doen. Hij besloot weliswaar voorzitter van het parlement te blijven, maar deze functie niet publiek uit te oefenen zolang een justitieel onderzoek tegen hem loopt. Dat werd vervolgens in Wallonië een te merkwaardige constructie gevonden. Daarom deed Spitaels een nieuwe stap: hij trad geheel terug als parlementsvoorzitter voor de periode dat justitie onderzoek naar zijn betrokkenheid met het smeergeldschandaal doet.

Spitaels bleef dus weigeren eenvoudig af te treden. Maar zijn tijdelijke vertrek leverde hem de publieke waardering op van premier Dehaene, die daaraan toevoegde dat het beter was geweest als de socialist eerder tot die stap was gekomen. Van Peel had zijn gezicht niet helemaal verloren, Spitaels evenmin en Dehaene kan verder met zijn regeringscoalitie.

Sindsdien slooft Dehaene zich uit om de Belgen te vertellen dat zijn regering nog enkele jaren nodig heeft om de vele problemen van het land op te lossen. Er wordt zoveel geprotesteerd in België, dat niemand eraan twijfelt dat er genoeg werk is voor de regering. Arbeiders die vorige week een 'rode' mars hielden tegen de sluiting van staalfabrieken in het Waalse Clabecq, sloegen afgelopen vrijdag een curator van het bedrijf bont en blauw. Afgelopen weekeinde liepen duizenden mee in een demonstratie tegen werkloosheid in de Vlaamse provincie Limburg. Ruim vierduizend militairen, zo'n tien procent van de Belgische krijgsmacht, protesteerden zondag tegen het ontbreken van een sociaal plan bij het inkrimpen van het leger. Na maandenlang integraal op de televisie uitgezonden verhoren te hebben gehouden, is de parlementaire onderzoekscommissie in de zaak Dutroux begonnen met het formuleren van conclusies. Het onderzoeksrapport dat volgende maand verschijnt wordt zonder twijfel vernietigend voor justitie en politie.

Dehaene wil dat zijn land met harde financiële maatregelen, ondanks een staatsschuld die ruim twee keer zo hoog is als toegestaan, volgend jaar toch tot de Economische en Monetaire Unie wordt toegelaten. Daarvoor wil hij allereerst rust in zijn regering. Die rust kan bij een onafgebroken reeks schandalen en voortdurend gedemonstreerde ontevredenheid van de bevolking op vele plaatsen worden verstoord.