Spellingsgeschiedenis

Het kan voor de kunstenaar een kwellende vraag zijn: wat blijft er van mijn werk over, hoe zal het na mijn dood worden gewaardeerd en blijft mijn naam voortleven? Gerard Reve maakt zich over de houdbaarheid van zijn werk en naam weinig illusies. In een vraaggesprek dat ik in 1982 met hem had, zei hij: “Na mijn dood word ik op de scholen tien jaar vrijwillig gelezen en daarna nog eens tien jaar verplicht.

Dan noemen ze een straat naar me. En dan ben ik helemaal vergeten. Niemand weet toch meer wie Tweede van der Helst was?'' Een standaardgrap met een serieuze ondertoon.

Hoeveel mensen in de Bijlmermeer zouden weten naar wie de Berthold Brechtstraat is genoemd? Had de toneelschrijver en dichter Bertolt Brecht geweten dat hij in een Amsterdamse wijk met een straatnaam werd vereerd, maar dat zijn naam op de bordjes in die straat - en in alle stratenboekjes, telefoonboeken en gemeentelijke registers - fout is gespeld, dan zou hij daar waarschijnlijk hartelijk om hebben gelachen. Brecht heeft weliswaar - althans, volgens een recente biografie - grote delen van zijn 'Lehrstücke' laten schrijven door de vrouwen met wie hij een verhouding had, hij solidariseerde zich met de sloeber maar baadde - in een tijd dat de DDR-burger zuchtte onder een totalitair-communistisch bewind - zelf in weelde, toch is dit alles geen reden de schrijver te gedenken met een foute straatnaam.

Het is vandaag precies 99 jaar geleden dat Bertolt Brecht (10-2-1898 - 14-8-1956) in Augsburg werd geboren. Ik doe een voorstel aan de gemeente Amsterdam en het stadsdeel Zuidoost: als volgend jaar de honderdste verjaardag van Brecht wordt gevierd, zijn de bordjes verhangen en vermelden ze de juiste naam: Bertolt Brechtstraat. Zoveel zijn we aan de nagedachtenis van de produktieve Duitse schrijver wel verplicht.

Hoe kwam Bertolt aan zijn - inderdaad wat ongebruikelijk gespelde - voornaam? Voor de ambtenaren die voor de straatnaamwijziging verantwoordelijk zijn een verklaring, ontleend aan het in 1976 bij Hanser Verlag verschenen boek Bertolt Brecht, Eine Biographie van Klaus Völker:

Bertolt Brecht werd in 1898 in het bevolkingsregister ingeschreven onder de naam Eugen Berthold Brecht. Met zijn tweede voornaam werd hij vernoemd naar zijn vader, een Augsburgse papierfabrikant met de naam Berthold Friedrich Brecht. Aangenomen mag worden dat de straat niet naar deze Brecht is genoemd: de Berthold Brechtstaat ligt namelijk niet in een Duitse fabrikantenwijk maar, vlak bij de Boris Pasternakstraat en de Bernard Shawsingel, in een buitenlandse schrijversbuurt. Als de Amsterdamse straatnaamgevers per se de geboortenaam willen hanteren, dan mag Eugen niet ontbreken: met die naam, die zijn ouders ook wel verbasterden tot de koosnaam Aigin, werd hij tenslotte aangesproken. “Mein Eugen ist doch ein Mordskerl”, zo placht vader Brecht de eerste lyrische uitingen van zijn zoon tegenover kennissen te verdedigen.

Zijn debuut maakte Brecht in 1913 met een gedicht in het schooltijdschrift Die Ernte onder het pseudoniem Bertold Eugen. Hier zien we al dat Brecht graag publiceerde onder zijn tweede voornaam, waarvan de h is weggenomen en de d nog wordt gehandhaafd. Vanaf juli 1916, als hij kritieken gaat schrijven voor de 'Augsburger Neuesten Nachrichten', signeert hij met Bert Brecht. Eerst in 1921, als Brecht naar Berlijn verhuist, vindt de nieuwe voornaam van de schrijver zijn definitieve vorm. Dit gebeurde onder invloed van de al even ambitieuze jonge toneelschrijver en dichter Arnolt Bronnen, met wie Brecht bevriend was geraakt. Hij verving de d van Bertold door een t; onder de - nu ook letterlijk rijmende - firmanaam 'Arnolt und Bertolt' wilde het armlastige tweetal het reclamevak in, want het theaterwerk leverde nog geen geld op.

De naam van Brechts collega-volksschrijver Reve maakte - zij het op iets hogere leeftijd - een vergelijkbare ontwikkeling door: van zijn debuut onder de naam Simon van het Reve naar Gerard Kornelis van het Reve tot het huidige Gerard Reve. De Berthold Brechtstraat is net zoiets als de Kornelis Revestraat. Over precies een jaar bericht ik hier of de fout is gecorrigeerd.