Nieuw theater Groningen ingewijd met mooie Tsjechov

Voorstelling: De Vaderlozen (Platonov) van Anton Tsjechov door Noord Nederlands Toneel. Vertaling: Tom Kleijn; regie: Aike Dirkzwager; spel: Dries Vanhegen, Christo van Klaveren, Fabiënne Meershoek, Caroline Rochlitz, Dennis Költgen, e.a. Gezien: 8/2 De Machinefabriek Groningen. Aldaar t/m 22/2. Op 1 en 2/3 Frascati Amsterdam. Reserveren: 050-3113399.

Negen uur duurde vorig jaar de Duitse enscenering van De Vaderlozen van Anton Tsjechov. Bij het Noord Nederlands Toneel staat het publiek na bijna vijf uur weer op straat. Het gezelschap speelt de oerversie van Tsjechovs eersteling die alleen in klad is overgeleverd en waarvan meerdere varianten bestaan die ook bekend zijn onder de titels Platonov en Stuk zonder titel.

Tom Kleijn maakte een nieuwe soepele vertaling van de integrale, onlangs gereconstrueerde tekst die als uitgangspunt diende voor de produktie van regisseur Aike Dirkzwager bij het NNT.

Het is in De Vaderlozen een komen en gaan van personages die eindeloos veel praten. De meeste ensceneringen van dit jeugdwerk (Tsjechov was vermoedelijk achttien toen hij het schreef) zijn daarom ingekorte bewerkingen van het stuk. Ook regisseur Aike Dirkzwager heeft passages geschrapt. Zo ontbreekt bijvoorbeeld de laatste scène. De voorstelling van Dirkzwager besluit met een beeld van stille ontzetting: in de armen van een minnares wordt Platonov door zijn ex-geliefde doodgeschoten. De getuigen staan aan de grond genageld terwijl op het toneel langzaam het licht dooft.

Het is de dramatische slotscène van een voorstelling waarin iedereen van meet af aan lichtelijk ontredderd ronddwaalt. De vele gasten die zijn uitgenodigd op het landgoed van de jonge weduwe Anna Petrovna bevinden zich, evenals de gastvrouw zelf, in een verstikkend vacuüm. In de greep van verveling en lethargie weten ze geen zin aan hun leven te geven. Hun gebrek aan passie noemt een van hen 'de slopende ziekte van de huidige tijd'. Hèt voorbeeld 'van de richtingloze tijd waarin wij leven' is volgens hem Platonov.

Platonov, de welbespraakte dorpsonderwijzer, leeft erop los als een Don Juan. Met vleierijen windt hij de vrouwen om zijn vinger, met grove beledigingen stoot hij anderen van zich af en overal laat hij een spoor van verwoesting achter. Ook zichzelf richt hij op den duur te gronde.

De Vlaming Dries Vanhegen laat die verandering in Platonov heel mooi zien. In zijn haveloze zakkige plunje onderscheidt hij zich zichtbaar van de elegant geklede andere gasten. Maar ook zijn gedrag wijkt af. Hij is onstuimig, onweerstaanbaar en ontwapenend direct, soms op het onbehouwene af. Als zijn schijnbare zorgeloosheid gaandeweg omslaat in somberheid en cynisme blijft zijn onberekenbare grilligheid domineren.

Over de hele linie wordt overigens goed geacteerd. Caroline Rochlitz als de gewiekste, naar Platonovs liefde hunkerende weduwe, Christo van Klaveren als haar geaffecteerde stiefzoon; Fabiënne Meershoek als de onsentimentele ex-geliefde van de schoolmeester, Emmanuelle Maridjan-Koop als zijn zorgelijke burgervrouwtje.

De veertien acteurs zijn jong; de vaders zijn even oud als hun zonen, de moeders even oud als hun dochters. Doordat leeftijdsverschillen verdwijnen geven zij samen stem aan een dolende generatie die geen richting aan het leven weet te geven. Toch overheerst in hun spel niet de landerigheid. Hun emoties zijn vaak heftig: de wanhoop van Platonov en zijn vrouw die hun huwelijk kapot zien gaan - het is een van de sterkste scènes in de voorstelling. Verder is het vooral de lichte, af en toe iets te kluchtige, toon die de voorstelling bepaalt en Tsjechoviaanse melancholie buitensluit. En dat werkt, verrassend genoeg.

Tussen de vier bedrijven door krijgt het publiek tijdens drie pauzes een Russische maaltijd geserveerd. Na de pauzes staan de verrijdbare tribunes in een andere opstelling. De aankleding van het stuk is minimaal - een vleugel, of een houten tuinbank, of een rommelhoek met drankflessen, kleding en wat speelgoed, of een sober ingericht kabinet - des te beter ziet men de ingewanden van De Machinefabriek. De Machinefabriek aan de Bloemstraat in Groningen - niet te verwarren met die andere Machinefabriek waar de groep ook wel heeft opgetreden - is het nieuwe vaste onderkomen van het NNT. Met De Vaderlozen is de behuizing officieel in gebruik genomen; het zou mooi zijn als deze voorstelling maatgevend is voor wat daar verder komen gaat.