Lagere loonkosten, hogere inkomens

Alcoholvrij bier, een nicotinevrije sigaret. Mooi als dat zou kunnen, maar jammer genoeg niet erg realistisch. Geldt dat ook voor de combinatie van lagere loonkosten en hogere inkomens? Gelukkig zijn die twee wél simultaan bereikbaar. Ervaringen in zowel Canada als de Verenigde Staten laten zien dat het mogelijk is om tegelijkertijd de loonkosten te verlagen (meer werk) en toch de besteedbare inkomens op te krikken (minder armoede).

Er is dus wel degelijk een oplossing voor twee actuele strijdpunten in de Nederlandse politiek. Als de politici maar kans zien om de dubbele patstelling van dit moment te doorbreken en onvruchtbaar getwist over minimumloon en uitkeringen om te zetten in een 'win-win' situatie.

Vandaag ligt er nog een dubbel conflict tussen VVD en PvdA. VVD-leider Bolkestein wil af van het minimumloon want dat is goed voor de werkgelegenheid. PvdA en vakbeweging willen daar niet van horen. Tegelijkertijd is er een heftig verschil van mening over de uitkeringen. VVD-kamerleden Hoogervorst en Van Hoof zijn er tegen om dit jaar de lage inkomens extra te verhogen. Maar minister Melkert - die moet wachten tot het complete kabinet heeft beslist - hoort ondertussen steeds duidelijker van zijn partijgenoten en van de directeuren van de Sociale Diensten dat het tijd is om geld te geven aan de minima.

Ik denk dat de meeste mensen instemmen met het VVD-standpunt voor wat betreft het minimumloon: bij lagere loonkosten komen er natuurlijk meer vacatures. Maar er is waarschijnlijk nog meer sympathie voor het PvdA standpunt over een opwaartse correctie in de inkomens, want de woorden van bisschop Muskens hebben indruk gemaakt. Veel mensen, met name alleenstaande ouders, kunnen eenvoudigweg niet meer rondkomen van hun uitkering.

Maar hoe is het mogelijk om Bolkestein te volgen bij het minimumloon en de bisschop bij de armoede? Zowel Canada als de Verenigde Staten laten zien hoe dat kan. De Canadese regeling is speciaal ontworpen voor alleenstaande ouders. In Canada is het minimumloon, afhankelijk van de provincie, ongeveer 8 tot 10 gulden per uur, dat is lager dan in Nederland. Maar gaat een alleenstaande ouder 4 of 5 dagen per week werken, dan wordt het loon van de werkgever bijna verdubbeld door de gemeenschap. Wij hebben het hier dus niet over een regeling waarbij de werkgever wat minder hoeft af te dragen aan sociale premies, maar over een veel royaler plan waarbij de samenleving aan de werknemer een premie toekent van wel 900 gulden per maand. Inclusief de premie verdient zo'n Canadese alleenstaande ouder dus aanzienlijk méér dan het Nederlandse minimumloon.

De Verenigde Staten kennen een vergelijkbaar systeem, dat daar wordt uitgevoerd door de belastingdienst. Het systeem bestaat al meer dan twintig jaar en is vanwege gebleken succes, zowel in het bestrijden van armoede als in het creëren van banen, in 1996 weer aanzienlijk uitgebreid. Vorig jaar keerde de Amerikaanse belastingdienst bijna 50 miljard gulden uit aan werknemers met een laag loon. Deze 'omgekeerde belasting' kan oplopen tot meer dan 5.000 gulden per jaar, en iedereen die dat wil kan per maand een voorschot ontvangen van meer dan 300 gulden. Alle bedragen zijn netto en in Nederlandse termen te vergelijken met een teruggaaf door de belastingdienst. In de Verenigde Staten is deze succesvolle regeling nu het belangrijkste middel om de armoede te bestrijden en de werkgelegenheid te bevorderen. De laatste paar jaar zijn de uitgaven aan 'omgekeerde belasting' toegenomen met 0,15 procent van de Amerikaanse economie en dat heeft naar schatting 200.000 extra banen opgeleverd. Omgerekend naar de Nederlandse verhoudingen is dat een even groot succes als alle Melkertbanen bij elkaar, en tegen uiterst geringe kosten, want de banen komen hoofdzakelijk terecht in het bedrijfsleven en er is dus veel minder ambtelijke selectie en supervisie noodzakelijk dan bij veel Nederlandse banenplannen.

Ter voorkoming van misverstand: het gaat er niet om de complete Canadese of Amerikaanse wetgeving en ideologie even te importeren in de Nederlandse situatie. Wij hebben in Nederland onze eigen cultuur en historisch bepaalde voorkeuren wat betreft de verdeling van de inkomens. Maar dat hoeft ons helemaal niet te beletten om de Nederlandse belastingdienst te vragen een systeem van 'omgekeerde belasting' uit te voeren. Er is namelijk geen instrument bekend dat met zó weinig ambtelijke kosten zó veel kan bereiken voor inkomens en werkgelegenheid aan de onderkant van de arbeidsmarkt. Precies omdat de omgekeerde belasting helpt, is het middel uiteindelijk ook niet erg kostbaar. De belastingdienst moet betalen, maar de uitkeringsinstantie spaart geld uit. Daarom heeft zelfs de hardvochtige Republikeinse partij van Newt Gingrich vorig jaar dit 'Earned Income Tax Credit' geheel buiten schot gehouden bij de bezuinigingen. Daarom ook is er zoveel internationale interesse in de Canadese experimenten die tot nog toe laten zien dat de werkgelegenheid van langdurig werkloze bijstandsmoeders steeg met 15 procentpunten.

Typerend voor de twee buitenlandse regelingen is dat het extra geld niet terechtkomt bij de werkgever maar bij de werknemer. Ook de Nederlandse arbeidseconoom prof. J. Hartog kwam onlangs in het economenblad ESB tot de conclusie dat het effectiever is om subsidies uit te keren aan werknemers dan aan bedrijven. En daarbij gaat het om heel aanzienlijke bedragen: ongeveer ƒ 900 per maand boven het bijstandsniveau in Canada, en bijna ƒ 500 per maand netto in de VS.

Zo'n systeem van een omgekeerde belasting maakt een gelijktijdige oplossing mogelijk van de twee grote conflicten tussen VVD en PvdA. Het officiële minimumloon kan omlaag, en tegelijkertijd krijgen werknemers een meer dan volledige compensatie via de belastingdienst. Bedrijven hebben veel lagere loonkosten en werknemers ontvangen veel meer geld. Wie kan daar tegen zijn? Alleen degenen die ondanks alles willen vasthouden aan de zogenaamde 'netto-nettokoppeling' en eisen dat een uitkering in de bijstand in principe gelijk is aan het netto minimumloon. Maar niemand kan anno 1997 nog serieus volhouden dat de netto-nettokoppeling ooit zal werken in een land met normale mensen die graag iets willen overhouden van hun inspanningen, en met normale ambtenaren bij de sociale Dienst en het arbeidsbureau die het niet over hun hart kunnen verkrijgen om zware sancties op te leggen in de bijstandswet wanneer werken toch niets méér oplevert dan een uitkering. De netto-nettokoppeling tussen het niveau van de bijstand en het minimumloon was een foute beslissing en kan het beste morgen worden opgedoekt. Dat maakt vrij baan naar méér werk en een hoger inkomen.