Kazachen eten honden, veevoer en kunstmest

ROTTERDAM, 10 FEBR. In grote delen van Kazachstan, vooral in het noorden en het oosten, heerst hongersnood. Duizenden mensen zijn vorige week in de mijnstad Kentau in hongerstaking gegaan om te protesteren tegen het uitblijven van hun salaris of pensioen, maar eigenlijk, zo zei onlangs een vakbondsleider, is de hele bevolking daar in hongerstaking.

De hongersnood is vooral het resultaat van het uitblijven van loon- en pensioenbetalingen. Velen hebben al acht maanden geen geld gehad, sommigen zelfs al twee jaar. De mijnwerkers van Kentau hebben nog veertig miljoen tenge (een half miljoen dollar) aan lonen tegoed van de overheid. Elders zijn onderwijzers en medisch personeel in staking gegaan.

Het afgelopen weekeinde riep een van de leiders van de Federatie van Onafhankelijke Vakbonden, Gennadi Nikitin, internationale hulporganisaties op de getroffen bevolking van het noorden en oosten van Kazachstan te hulp te komen. Deze regio's zijn erger getroffen dan de andere delen van het land, omdat ze in hoge mate zijn geïndustrialiseerd: elders overheerst de landbouw, en daar hebben de bewoners tenminste nog de opbrengst van hun eigen grond om van te leven.

In totaal is de regering de werknemers in de staatssector en de gepensioneerden bijna een miljard dollar schuldig. Volgens president Noersoeltan Nazarbajev gaat het bij de achterstallige betalingen om liefst veertig procent van het bnp. Vorig jaar juni kwam het al tot onrust toen Nazarbajev - om het probleem van de achterstallige pensioenen te verkleinen - het aantal gepensioneerden wilde verlagen door de pensioengerechtigde leeftijd te verhogen van 55 tot 58 jaar voor vrouwen en van 60 tot 63 jaar voor mannen. Uiteindelijk nam het parlement een wet aan die die leeftijd geleidelijk verhoogt. Kazachstan telt veel gepensioneerden: 1,8 per werkende inwoner.

Eenderde van alle inwoners van Kazachstan is inmiddels niet meer in staat te betalen voor gas en licht en zit zonder verwarming. In sommige delen van het land jagen de mensen op honden om die op te eten. Kinderen gaan niet meer naar school omdat hun ouders geen geld meer hebben voor het openbaar vervoer of voor winterkleren. Mensen eten veevoer of zelfs kunstmest. Volgens Nikitin verschijnen er wanhopige moeders bij hem op kantoor die “om kalasjnikovs vragen” om de lokale bestuurders te lijf te gaan. “De situatie is erger dan in Leningrad in 1941”, zei Nikitin eind vorige week. In Leningrad stierven tijdens de Duitse belegering in 1941 600.000 mensen van honger, kou en ontbering.

In de stad Pavlodar bevestigde onlangs een wanhopige inwoner een bom aan een met chloor gevulde tank, met de tekst 'Betaal mij mijn loon!'. De autoriteiten, bang voor het vrijkomen van giftig chloorgas, evacueerden de arbeiders van de fabriek en begonnen al met de evacuatie van 400.000 inwoners toen ontdekt werd dat het om een nepbom ging. Maar het incident illustreert wel de extreme wanhoop van de bevolking.

Pagina 5: Hongersnood in Kazachstan

Daarbij: de toestand in Kazachstan zal voorlopig niet verbeteren. President Nazarbajev heeft beloofd dat de achterstallige lonen en pensioenen worden uitbetaald. Hij heeft gedreigd alle ambtenaren te ontslaan als het probleem niet uiterlijk eind maart is geregeld. “Werknemers worden niet uitbetaald door directeuren die voor zichzelf huizen en auto's kopen”, aldus Nazarbajev op 27 januari.

Maar hoe het moet worden geregeld is onduidelijk. De staatskas is leeg, omdat veel van de zeventien miljoen inwoners hun belastingen en hun rekeningen niet meer kunnen betalen: de regering staat bij de burgers in het krijt, maar die burgers zijn op hun beurt ook de regering meer dan een miljard dollar schuldig. De regering staat bovendien voor een miljard dollar in het krijt bij de energieleveranciers Rusland, Oezbekistan en Turkmenië. Ook bedrijven hebben geen geld meer en betalen dus geen belastingen. Het aantal verlieslijdende bedrijven is in 1996 met de helft gestegen tot 43,9 procent van het totaal. Het bijdrukken van geld zou tot hyperinflatie leiden, juist nu de inflatie min of meer onder controle is gebracht: vorig jaar bedroeg ze 28,7 procent, tegen 154 procent in 1995 (en 1.298 procent in 1993).

Het gevolg: hongersnood en energietekorten. Midden vorig jaar nam het Belgische bedrijf Tractebel van de Kazachse staat het gas- en elektriciteitsbedrijf over. Tractebel wilde de stroomprijs in overeenstemming brengen met de kostprijs, hetgeen een forse prijsverhoging zou hebben betekend. Dat werd door de regering verboden, omdat de consument die hogere prijs niet zou kunnen betalen. Daarop dreigde Tractebel de stroom voor wanbetalers af te sluiten. Tractebel is nu zowel bij de bevolking als bij de regering het meest gehate bedrijf van Kazachstan.

De hoofdstad Almaty wordt toch al voortdurend geplaagd door stroomafsluitingen, door het gebrek aan energie, maar ook door de schade die door diefstal wordt aangericht. Dieven demonteren onderdelen en kabels, die vervolgens worden verkocht. Dat gebeurt op zo grote schaal dat de autoriteiten begin deze maand van “een enorme ramp” spraken. Het Russische persbureau Itar-Tass maakte melding van een geval, waarbij zeven mensen - “werklozen in een staat van extreme armoede” - waren gepakt toen ze probeerden 35 kilometer kabel (gewicht: veertien ton) aan de man trachtten te brengen.

Daarbij bezit Kazachstan zelf olie. Niet voor niets behoorden Chevron en Mobil tot de eerste bedrijven die zich na de uitroeping van de onafhankelijkheid in 1991 in Kazachstan meldden. Kazachstan zou zelfs een olie-exporteur kunnen zijn, als het land niet afhankelijk zou zijn van Russische oliepijpleidingen. Maar op zijn vroegst over twee jaar kan het daadwerkelijk olie exporteren: pas twee maanden geleden is overeenstemming bereikt over de aanleg van een pijpleiding van de Tengiz-olievelden naar de Zwarte Zee.

De malaise heeft onlangs het doorgaans dociele (want voor een belangrijk deel door de president benoemde) parlement tot een kleine oprisping gebracht. Toen werd voorgesteld Nazarbajev de titel Chalik kacharmani (Volksheld) te verlenen, zei het parlement zowaar nee. “Het zou blasfemie zijn zo'n onderscheiding uit te delen met de economische situatie die we hebben”, zei oppositielid Zamanbek Noerkalidov.