'Westen ontdekt grote rol van de Oekraïne'; Minister Oedovenko over erkenning als grootmacht in Oost-Europa

Het Westen heeft de Oekraïne ontdekt als potentiële bondgenoot en regionale grootmacht voor de vrede en stabiliteit in Oost-Europa. De vroegere Sovjet-republiek zoekt toenadering tot de EU en de NAVO. Minister Oedovenko van Buitenlandse Zaken: “Wij willen terugkeren naar Europa.”

DEN HAAG, 8 FEBR. Gennadi Oedovenko (65), minister van Buitenlandse Zaken van de Oekraïne (52 miljoen inwoners), hoort de loftuitingen vergenoegd aan. Naast hem in een perszaal van het ministerie van Buitenlandse Zaken schetsen Europees Commissaris Van den Broek en staatssecretaris Patijn een rooskleurig beeld over de Europese samenwerking met zijn land. De Oekraïense flirt met het Westen wordt meer en meer beantwoord: het Westen heeft de vroegere Sovjet-republiek ontdekt als potentiële bondgenoot en regionale grootmacht voor een stabiel Oost-Europa - zeker nu de NAVO zich in die richting wil uitbreiden.

Anders dan Moskou, dat tegen de NAVO-uitbreiding is, meent Kiev dat geen enkel land de toetreding van andere mag blokkeren. De Oekraïne wil geen lid worden van de NAVO, vooral om grote buur Rusland niet te provoceren, maar wil wel nauwere banden. Gisteren kreeg NAVO-chef Solana het mandaat met Kiev te onderhandelen over een handvest voor militaire contacten en betrokkenheid bij besluitvorming.

De Oekraïne is Rusland al voorbijgestreefd als op twee na grootste ontvanger van Amerikaanse economische hulp, na Egypte en Israel. Westerse donoren pompen de komende drie jaar vijf miljard dollar in de economie. Het land doet ook iets terug: de hyperinflatie is beteugeld, het kernwapenarsenaal verdwenen en het non-proliferatieverdrag ondertekend. Dreigende conflicten met de - in meerderheid - Russische bevolking op de Krim en met Rusland over de opdeling van de Zwarte-Zeevloot in Sebastopol zijn bezworen.

In een kamertje op het Haagse ministerie beantwoordt Oedovenko, een carrièrediplomaat en gezette verschijning, vragen over minder rooskleurige kwesties vrijwel uitdrukkingsloos, in tegenstelling tot een van zijn diplomaten die hem telkens notities in driftig handschrift toeschuift.

Oekraïne betekent 'grensland'. Maar het lijkt erop dat uw land die grens het liefst zou willen verplaatsen.

“Die grens ligt vast, maar geopolitiek gezien wil de Oekraïne haar grens tot zekere hoogte veranderen en een Europese staat worden. Wij willen terugkeren naar Europa, waarvan we lange tijd geïsoleerd zijn geweest. Wij streven naar toetreding tot de EU en naar samenwerking met de NAVO. Uitvoering van de overeenkomst voor samenwerking met de EU zal zeker tien jaar duren. Daarna kunnen we pas over integratie spreken. Veel zal afhangen van de snelheid van de democratische en economische veranderingen in de Oekraïne.”

Wat heeft de Oekraïne de EU te bieden?

“Wij zijn een groot land met een grote markt en veel menselijk potentieel. Wij kunnen de EU hoogwaardige technologieën bieden. We zijn zeer ver in de ontwikkeling van de ruimtevaart, vliegtuigbouw en scheepsbouw.”

De hervormingen en privatisering verkeren in ernstige problemen. Uw land is een van de grootste bedelaars in het Westen.

“Dat ben ik niet met u eens. We zijn Rusland 3,5 à 4 miljard dollar schuldig. Van het Westen hebben wij tot nu toe maar 3,5 miljard dollar gekregen, we hebben de mogelijkheid veel meer te krijgen. Onze voornaamste taak is buitenlandse investeringen aantrekken, niet financiële hulp.”

Uw land is wereldkampioen in de zwarte en grijze economie: zo'n vijftig procent van het bruto nationaal produkt wordt daarin verdiend. Het begrotingstekort over 1996 was ook nog eens twee keer zo groot als voorzien. De situatie is erger dan in Rusland.

“Het Westen beoordeelt Rusland alleen maar aan de hand van Moskou en St. Petersburg. In de Oekraïne treft u een homogenere economische ontwikkeling. Zestig procent van de industriële produkten wordt bij ons door de privésector gefabriceerd.”

U ontkent de economische crisis?

Zuchtend: “Nee, maar die crisis is niet onze schuld. We hebben de crisis geërfd van de Sovjet-Unie, door de ineenstorting van de Sovjet-economie.”

Doet uw regering genoeg om de situatie te verbeteren?

“De regering onderneemt zeer actief maatregelen. Wat we verkeerd hebben gedaan, na de onafhankelijkheid in 1991, is dat we twee jaar verloren [onder de vorige regering] door geen economische hervormingen door te voeren. Maar nadat president Koetsjma werd gekozen, begon hij met economische hervormingen en privatisering. We hebben monetaire hervormingen gehad. We hebben nu maandelijks slechts 2,2 procent inflatie. Dat is een zeer grote prestatie. We hebben een privatisering voor 40.000 bedrijven in de kleine en middenindustrieën voltooid. We hebben nu 208 grote bedrijven op de privatiseringslijst staan.

“Dan hebben we nog problemen zoals de gevolgen van de kernramp bij Tsjernobyl. Wij betalen tien tot twaalf procent van onze begroting aan slachtoffers van Tsjernobyl! We hebben ook het probleem geërfd van de Tataren op de Krim: 350.000 Krim-Tataren zijn teruggekeerd naar de Oekraïne. En wij dragen daar de volledige last voor. Wij zouden voorts steun krijgen voor de nucleaire ontwapening, maar daar staan we nu bijna alleen voor. We krijgen wat steun van de VS, maar die dekt niet alle kosten.”

Een van de voorwaarden voor Westerse hulp is dat de Oekraïne binnen drie jaar haar financiële situatie kan regelen.

“Het Internationale Monetaire Fonds is tevreden met de hervormingen en zal deze week een nieuwe betaling doen.”

Blijft de vraag hoe uw land met zulke problemen een Westerse partner kan worden?

“Met steun van het Westen dus. Wijzelf zijn tevreden met de maatregelen die nu genomen worden, maar we hebben nog steeds enkele problemen. Bijvoorbeeld: de kolenmijnen vormen een van de belangrijke industrieën in de Oekraïne. Maar de Sovjet-regering heeft daar vanaf 1960 niet in willen investeren. Daardoor is de prijs van kolen bij ons vier tot tien keer keer duurder dan op de wereldmarkt. We moeten de kolenindustrie in feite sluiten. Maar wat moeten we doen met de mensen!?”

Denkt u dat de Nederlandse belastingbetaler hierin geïnteresseerd is?

“De Nederlandse belastingbetaler zou geïnteresseerd moeten zijn in vrede en stabiliteit in de Oekraïne, want daar zal hij ook van profiteren. Dan gaan uw bedrijven naar de Oekraïne! Shell is al erg actief in ons land. De Nederlandse belastingbetaler heeft ons geen cent gegeven voor het sluiten van de kerncentrale in Tsjernobyl. Dat was een initiatief van de G7 [de zeven rijkste industrielanden] en de EU.

“En wie betaalt er nu voor de vernietiging van 172 lanceerinstallaties [voor kernwapens] in de Oekraïne? Dat is in het belang van de hele wereld.”

U vraagt nu om veiligheidsgaranties van de NAVO. Waarom?

“Als land dat vrijwillig zijn kernwapens heeft opgegeven zoekt de Oekraïne naar veiligheidsgaranties. We vragen de NAVO niet om veiligheid, maar om een speciaal partnerschap.”

Omdat u Rusland vreest?

“Dit staat los van Rusland. Wij willen een vriendelijke relatie met Rusland ontwikkelen.”

Maar Amerika is de “belangrijkste strategische partner”, heeft u gezegd.

“Er is een grote verandering aan Amerikaanse kant. Amerika en het Westen in het algemeen hebben erkend dat de Oekraïne een onafhankelijk land is dat een grote rol in Europese en wereldzaken zal spelen, en steun nodig heeft.”

Uw land wil geen buffer worden tussen de 'nieuwe NAVO' en Rusland. Maar zal het Westen uw land niet als instrument in de verhouding met Rusland gebruiken?

“Dat geloof ik niet. U moet één ding goed begrijpen: Rusland is onze natuurlijke partner. Onze samenwerking met de NAVO mag die relatie niet bederven.”

Volgens recente opiniepeilingen wil 32 tot 36 procent van uw bevolking bij de NAVO horen. Uw land is verdeeld over de relatie met de NAVO.

“Onze hersenen zijn gepenetreerd door de communistische propaganda dat de NAVO vijand nummer 1 is. Daarom is onze bevolking verdeeld.”

Of omdat uw land ook historisch verdeeld is: het westelijk deel is nationalistisch en het oostelijke pro-Russisch?

“Nu de grondwet is aangenomen, wint het nationalistische idee terrein. De verdeling tussen het oosten en het westen is niet meer zo zichtbaar als voorheen. Het is waar: een deel van de Oekraïne heeft tot het Russische rijk behoord en later tot de Sovjet-Unie, een ander deel heeft tot het Oostenrijks-Hongaarse rijk en Polen behoord.”

Begrijpt u waarom Rusland zo tegen de oostelijke uitbreiding van de NAVO is?

“Rusland legt de uitbreiding van de NAVO als een anti-Russische stap uit. Rusland moet niet geïsoleerd worden. De Oekraïne is geïnteresseerd in een grotere rol van Rusland in wereldzaken, en in een verbeterde relatie tussen Rusland en de NAVO. Dat is alleen maar beter voor de vrede en stabiliteit in Europa.”