Verraderlijke krabbel; Computerprogramma speurt daders op via hun handschrift

Ieders handschrift heeft onveranderlijke, unieke kenmerken. Het computersysteem SCRIPT maakt daarvan gebruik bij het oplossen van misdaadzaken.

IN 1992 WERD Den Haag opgeschrikt door een reeks bomaanslagen. Op elke aanslag volgde een met de hand geschreven brief waarin de verantwoordelijkheid werd opgeëist. De afdeling Schriftonderzoek van het korps Haaglanden kon met de brieven niet uit de voeten en ook het overig recherche-onderzoek leverde weinig op. Tijdens een allochtoon cultureel festival in het Zuiderpark werd bij de ingang een plastic zak van het levensmiddelenbedrijf Konmar gevonden met een staafbom van het type-Atlanta. Ook deze - verijdelde - bomaanslag werd weer geclaimed, maar ook nu bood de 'begeleidende' brief geen aanknopingspunt. Wel vond de recherche op de Konmar-zak vingerafdrukken. Via het Havank-computersysteem kon een vingerafdruk worden geduid als die van een man die al eens in 1987 was gearresteerd voor een ander vergrijp. Op zichzelf - aangenomen kon worden dat de zak door vele handen was gegaan - was dit geen afdoende reden om de man nu te arresteren. Maar toen het handschrift van de brieven werd vergeleken met dat van de man in kwestie, dat zich in het handschrift-archief van het korps Haaglanden bevond, werd via de computer vastgesteld dat ze vrijwel identiek waren. De man werd aangehouden en, geconfronteerd met dit technisch bewijs, bekende direct.

Het voorbeeld laat zien hoe cruciaal forensisch schriftonderzoek kan zijn bij het oplossen van misdaad-zaken. De rol van handschrift in de technische bewijsvoering zal de komende jaren waarschijnlijk belangrijker worden, want de ontwikkelingen op dit terrein gaan snel. Zo werkt het korps Haaglanden sinds kort met een computersysteem, SCRIPT geheten, dat in staat is om een handschrift binnen zeven minuten te vergelijken met dat van 35.000 potentiële verdachten en een lijst te presenteren van de handschriften die er het meest op lijken. Dit enorme handschriften-archief dat nu in de SCRIPT-database wordt ingevoerd, is ontstaan door alle verdachten die vanaf 1953 in verzekering zijn gesteld een schrijfproef af te nemen. Het programma, waaraan tien jaar is gesleuteld, is ontworpen door Leny Kroon, vanaf 1974 werkzaam als forensisch schriftexpert bij Haaglanden. Kroon, die in vakkringen wereldwijde bekendheid geniet, maakt een scherp onderscheid tussen haar wetenschap, de forensiche handschriftkunde, en de grafologie waarbij het gaat om de relatie tussen handschrift en karakter. Op het hoofdbureau van het politiekorps Haaglanden legt zij uit dat er in de forensische handschriftkunde ruwweg drie situaties zijn. In het eerste geval gaat het om zaken met twee specimina waarvan moet worden aangetoond dat ze afkomstig zijn van dezelfde hand. Voorbeeld: de vermeende dagboeken van Adolf Hitler. Kroon vergeleek die met enkele stukken die met zekerheid door Hitler waren geschreven. Niet alleen toonde zij aan dat de handschriften nooit van dezelfde hand konden zijn, maar ook dat het handschrift van de dagboeken overeenkwam met dat van Konrad Kujau, die in 1983 werd ontmaskerd als de vervalser. Dan zijn er de gevallen met een aantal verdachten. Daarbij wordt gekeken of hun handschrift voorkomt in het bestand. Als dat inderdaad zo is, wordt het handschrift van de betrokkene, zoals in het voorbeeld van de bommenlegger, vergeleken met dat uit het bestand.

CLAIMBRIEF

In het derde geval beschikt men alleen over een stuk tekst, bijvoorbeeld een notitie of claimbrief. Kroon voert dan het handschrift in de computer in. Die zoekt de 35.000 handschriften af en maakt binnen enkele minuten een hitlist van die handschriften die het meest overeenkomen met dat van het ingevoerde stuk. Kroon: “Vooral bij het laatste model zal SCRIPT zijn waarde bewijzen. Het zoeken in de database en het koppelen van handschriften is het sterkste punt van het programma. De computer produceert een hiërarchische lijst van handschriften die op basis van een aantal objectieve kenmerken het dichtst in de buurt komen van het ingevoerde handschrift. De uiteindelijke identificatie gebeurt handmatig onder de stereo-microscoop.”

De waarde van SCRIPT zal pas goed tot zijn recht komen als niet alleen een foto en een vingerafdruk maar ook een schrijfproef tot de standaardprocedure gaat behoren. Alle handschriftarchieven moeten vervolgens worden verbonden. Kroon: “Het ideaal is natuurlijk de geboorte van een mondiaal handschriften-netwerk. Dat is geen hersenspinsel, overal ter wereld bestaat grote belangstelling voor SCRIPT. De politie van Wenen werkt er al mee.”

Basis voor het computerprogramma is het gegeven dat ieders handschrift een aantal kenmerken heeft die in de loop der jaren niet veranderen en waarvan de combinatie uniek is. Kroon noemt dit de biometrische kenmerken: ze zijn onveranderlijk omdat ze ingebakken zitten in iemands lichaams-motoriek, net als een manier van lopen. Het ingewikkeldste deel van het ontwikkelen van SCRIPT was het selecteren van de kenmerken die het selectie-proces aansturen. Het programma vergelijkt de handschriften thans op 22 criteria zoals de connectivity of de verbondenheid binnen een woord (de mate waarin iemand binnen een woord een spatie laat vallen), de verhouding tussen hoofdletter en kleine letter, de lengte van de 'bovenzones' (de stokken van de d en de t en de lussen van h en l) en de 'onderzones' (de stokken van de p en de lussen van g en ij), de afstand tussen de woorden, de afstand tussen de letters binnen een woord, de grootte van de individuele letters en de 'schrijfhoek' (naar voren buigend of achteroverleunend schrift). Aan de hand van die punten wordt de mate van overeenkomst uitgedrukt in een score; het handschrift met de hoogste totaalscore komt bovenaan de hitlist te staan.

Kroon: “Deze biometrische constanten blijken zo dominant te zijn, dat de computer een bewust verdraaid handschrift niet anders waardeert dan het 'gewone' schrift. Ook tijd heeft geen enkele invloed. Ik heb een boodschappenlijstje dat ik schreef in de jaren vijftig èn mijn huidige handschrift ingevoerd. Op alle punten was de overeenkomst maximaal.”

De computer vergelijkt het ingevoerde handschrift in veel gevallen met schrijfproeven die het korps Haaglanden al enkele decennia afneemt. Deze schrijfproef bevat een tekst die Kroon in 1978 ontwikkelde ter vervanging van de schrijfproef die sinds 1953 werd gebruikt. Alle relevante letters komen erin voor - hoofdletters en kleine letters - en alle cijfers. De tekst luidt aldus:

Op 6 april 1987 vertrokken Jan-Paul de Wit en Ans Droog naar Canada. Zij reizen per KLM. Het toestel van het type Boeing 747 heeft ruimte voor 500 passagiers. Nu treffen zij het: er zijn er maar 300. In Toronto staan Frans Rood en Yvonne Valk, in Edmonton Gerard en Karin de Lange te wachten. Samen hebben ze tot 2 mei een fijne vakantie.

Kroon legt uit dat uit deze tekst enkele 'kernwoorden' worden genomen die na analyse door de computer de basisgegevens leveren voor de handschriftvergelijking, zoals vertrekken en passagiers (beide tien letters: geschikt om woord- en letterlengte te meten, alsmede de connectivity); vertrekken dient voorts als leverancier van bovenzones, passagiers van onderzones, en Boeing en Canada geeft inzicht in de verhouding tussen hoofdletter en kleine letter.

OVERVALSNOTITIE

Het fascinerende is dat op grond van bovengenoemde criteria handschriften die met het 'blote oog' als totaal verschillend worden gezien overeen blijken te komen, terwijl schriften met grote optische overeenkomst compleet verschillend blijken. Zo nam de verslaggever de proef op de som door een deel van zijn interview-aantekeningen in de data-base in te voeren als ware het een schrijfproef. Vervolgens schreef hij in verdraaid handschrift een briefje van tien woorden (Geef nu al het geld of ik schiet je dood!) dat als bewijsstuk zou kunnen dienen in een bankoverval-zaak. Conform het derde beschreven model gaat de computer in de data-base op zoek naar het handschrift dat het meest lijkt op dat van de overvals-notitie. De computer selecteert hierbij uit het referentie-handschrift (de schrijfproef, in dit geval de interview- aantekeningen) vier woorden (door, letters, vervolgens en steeds), meet de 22 criteria, checkt deze hierop af op het ingevoerde handschrift (het overvalsbriefje) en komt binnen enkele minuten met een hitlist.

OVEREENKOMSTIGHEID

In het onderhavige geval boekten de interview-aantekeningen en het overvalsbriefje de maximale score van overeenkomstigheid. Ondanks de verdraaiing van het schrift bleken de biometrische constanten dus niet aangetast. Maar zullen ontvoerder of bankovervaller, wetend dat hun handschrift hen kan verraden, voortaan niet twee keer nadenken voor ze iets op schrift stellen? Kroon: “Ja, je kunt je afvragen waarom we handgeschreven claimbrieven krijgen, maar een feit is dàt we ze krijgen. Schrift zal nooit kunnen worden uitgebannen. Dat ene kleine, snelle krabbeltje is voor ons al vaak genoeg. Wel constateren we, dat in de financiële wereld het belang van schrift afneemt. Tegenwoordig kunnen miljarden van eigenaar verwisselen zonder dat er pen of potlood aan te pas komt.”