Paleis Het Loo als inspiratie voor de tsaar

Tentoonstelling: Tsaren tronen op het Loo, Paleis Het Loo (Koninklijk Park 1, Apeldoorn). T/m 2/4. Publikatie: Tsaren tronen op het Loo, ƒ 39,75. Van 4/2 t/m 2/4 pendelt een bus tussen Amsterdam (de tentoonstellingen 'Peter de Grote en Holland', Amsterdams Historisch Museum en 'Catharina, de keizerin en de kunsten', Nieuwe Kerk) en Apeldoorn: retour, incl. toegang tot de drie exposities: ƒ 69,50. Inl 030-2971400

Peterhof, het bij Sint-Petersburg gelegen zomerverblijf van de Russische tsaren, werd vanaf 1712 gebouwd. Nadat ruim tien jaar later de eerste gebouwen en de indrukwekkende tuin gereed waren, werd Peterhof bezocht door de Franse gezant Campredon. Over een van de paviljoens, Monplaisir, schreef hij dat 'de Nederlandse spaarzaamheid en zindelijkheid' in de keuken duidelijk navolging hadden gevonden, en dat het lommerrijke terras 'lijkt op de grachten van Den Haag'. Campredons toespelingen op Nederland zijn niet toevallig. Monplaisir stond in bredere kring bekend als het 'Hollandse huisje' en, zo blijkt uit de catalogus bij de tentoonstelling over Peterhof in paleis Het Loo, in de keuken van Monplaisir is het Delfts blauw wat de klok slaat. Ook de tuinen van Peterhof moeten bezoekers hebben doen denken aan residenties van de Nederlandse adel. Deze relatie met de Nederlanden is een van de aandachtspunten van de tentoonstelling.

Tsaar Peter de Grote, de stichter van het naar hem genoemde Peterhof, was een liefhebber van de Nederlandse kunst en cultuur. In Monplaisir liet hij werken ophangen van Nederlandse meesters, waarvan er op de tentoonstelling een aantal aanwezig is. Van de zeeschilder Adriaan van der Salm bijvoorbeeld, worden twee pendanten geëxposeerd met voorstellingen van de rede van Amsterdam en die van de Russische havenstad Archangel (1711-1720). De topografisch nauwkeurige penschilderijen met handelsschepen en oorlogsbodems getuigen van de inspanningen van Peter de Grote om de internationale handelsbetrekkingen van Rusland te verbeteren en om de naam van Rusland als maritieme mogendheid te vestigen. De expositie vergelijkt Peterhof bovendien expliciet met paleis Het Loo. Gespeculeerd wordt over de invloed die Het Loo heeft gehad op de bouw en inrichting van het Russische paleis.

Peter de Grote heeft paleis Het Loo mogelijk aangedaan tijdens zijn verblijf in de Nederlanden in 1697, maar zeker is dat niet. Een bezoek dat hij dertig jaar later bracht aan Het Loo is wel gedocumenteerd. Politieke motieven of de noodzaak een beleefdheidsbezoek af te leggen aan een bevriend hof, speelden daarbij geen rol: de stichters van Het Loo, stadhouder Willem III en Mary II van Engeland, waren reeds lang overleden en het paleis was tijdelijk onbewoond. De tsaar zal er dus uit persoonlijke interesse naar toe zijn gegaan. Het Loo, met zijn beroemde tuinen en fonteinen, was dan ook een bezienswaardigheid van de eerste orde. Aan de afwerking van de tuinen van Peterhof werd in die jaren nog gewerkt en Peter heeft zich in zijn ontwerpen waarschijnlijk door het Loo laten inspireren. De tentoonstelling laat dat zien met een aantal prenten en gekleurde tekeningen van de tuinen van Peterhof.

Naast deze reconstructie illustreert de expositie de ontwikkeling die Peterhof, net als Het Loo, door de jaren heen heeft doorgemaakt. Met schilderijen, meubels, sier- en gebruiksvoorwerpen wordt een beeld gegeven van de inrichting, zoals die in de loop van de achttiende en negentiende eeuw steeds veranderde en werd aangepast aan de smaak van de heersende vorst. Rode draperieën aan de wanden en twee grote vitrines vol kostbaarheden, maken van de kleine tentoonstellingsruimte een ware schatkamer. De tronen van Peter de Grote en Nicolaas II staan er, prachtig ingelegde houten kastjes, glimmend edelsmeedwerk van juwelenkistjes en uurwerken, maar ook een porseleinen beeldje van Zemira, de favoriete hond van keizerin Catharina de Grote. Op een overdadig gedekte tafel is een servies uit het begin van de negentiende eeuw uitgestald. De borden en schalen zijn versierd met gezichten op Moskou en Sint-Petersburg en met typen van de verschillende volkeren, elk in hun eigen klederdracht, die leefden in het Russische rijk. In de loop der tijd is het servies steeds uitgebreid, tot het uiteindelijk uit zo'n 4.500 delen bestond.

Anders dan de titel van de tentoonstelling - Tsaren tronen op het Loo - suggereert, hebben er uiteraard nooit Russische heersers in dit paleis geresideerd. De enige telg uit de tsarenfamilie die daadwerkelijk in Het Loo heeft gewoond, was Anna Paulowna (1795-1865), de echtgenote van koning Willem II. Het huwelijk was gearrangeerd door Anna's broer, tsaar Alexander I. Ook hij heeft Het Loo bezocht, zoals blijkt uit een even onopvallend als aandoenlijk document. Alexanders handtekening in het gastenboek is, uitgeknipt en opgeplakt, geëxposeerd samen met de pen waarmee hij hem schreef. Deze ganzenveer, die in al zijn onaanzienlijkheid afsteekt tegen het kostbare inktstel van brons en groen malachiet waarop hij ligt, is voorzien van een briefje waarop trouwhartig is genoteerd: 'De Pen waarmede Alexander, de Keizer aller Russen, zijn naam heeft geschreven, den 4 July 1814'.