Logica van de droom in films van Svankmajer en Lynch

ROTTERDAM, 8 FEBR. Filmregisseurs die in het algemeen niet graag zelf in de openbaarheid treden, maken soms een uitzondering voor het International Filmfestival Rotterdam, zoals in het verleden Eric Rohmer en Jacques Rivette.

Ook de grote Tsjechische surrealist, animator en filmmaker Jan Svankmajer (61) zal men niet snel op een festival tegenkomen. Deze week presenteerde hij in Rotterdam zijn dertigste film, de derde van speelfilmlengte, getiteld The Conspirators of Pleasure (Spiklenci slasti), een speelse hommage aan het lustprincipe en de 'autoseksualiteit', zoals hij het zelf noemt, met dank aan de 'technische adviezen van Freud, Buñuel, De Sade en Sacher-Masoch'. In de film die geen woord dialoog bevat en nog slechts enkele spaarzame animatiescènes, leven op een onderling overeengekomen zondag een aantal inwoners van Praag zich over aan solitaire erotiek. Twee van hen hebben elk een levensgrote pop uit de kast gehaald, een ander heeft een streelmachine gebouwd, de nieuwslezeres van de televisie komt in beeld tot een hoogtepunt, doordat onder haar tafeltje in een teil met water twee vette karpers aan haar grote tenen zuigen.

Svankmajer verstaat te kunst dode objecten te animeren, zij het niet altijd door klassieke animatiefilmtechnieken. Zijn film is een vrolijke, anarchistische aangelegenheid met een licht-treurige ondertoon, omdat virtuele seks nu eenmaal een eenzame activiteit blijft. Volgens Svankmajer is het juist 'de ultieme vrijheid', die zijn personages beleven.

De logica van de droom regeert ook in de films van de Amerikaanse filmsurrealist David Lynch. Zijn nieuwste produktie Lost Highway, die gisteren in Rotterdam als surprisefilm werd vertoond onder applaus van Svankmajer, betekent een soort van comeback na de flop van de Twin Peaks-bioscoopfilm en een stilte van bijna vijf jaar. De voor een betrekkelijk laag budget tot stand gekomen, in Frankrijk gefinancierde film maakt een raadselachtige indruk, maar dat valt wel weer mee, als je accepteert dat het ene personage halverwege de film van identiteit en van acteur wisselt (Bill Pullman wordt Balthazar Getty), en zijn tegenspeelster Patricia Arquette gewoon twee verschillende vrouwen vertolkt. De sleutel vormt de verschijning van een als Mephisto geschminkte mysterieuze man (Robert Blake, in de jaren zeventig bekend van de tv-serie Baretta), die bewijst op twee verschillende plaatsen tegelijk aanwezig te kunnen zijn. In ruil voor wat lijkt op een enkele reis naar de hel via de 'lost highway' kan hij zelfs een gevangene in de dodencel van identiteit laten veranderen. Lynch heeft een even merkwaardige als fascinerende film gemaakt. Sinds Blue Velvet is hij niet meer zo op dreef geweest in het creëren van een verontrustende schijnwereld die je niet snel loslaat.

Festivaldirecteur Simon Field beloofde voorafgaand aan de Nederlandse première van Lost Highway, op het laatste moment geschrapt uit het programma van het over enkele dagen beginnende festival van Berlijn, van de surprisefilm een traditie te gaan maken in Rotterdam. Het lijkt inderdaad voor herhaling vatbaar, die zinderende spanning in de uitverkochte grootste zaal van het Pathé-complex, waar als bij een 'sneak preview' gejuicht werd toen de begintitels op het doek verschenen. Jammer alleen dat het geheim niet erg goed bewaard was gebleven.