Rechtsorde in Rwanda

EEN MINIMUM AAN gerechtigheid is een onmisbaar ingrediënt in de moeizame reconstructie van Rwanda na de verschrikkingen van burgeroorlog en genocide. In het land zelf staat een uit de grond gestampt justitieel apparaat voor de bijkans onmogelijke opgave de zaken af te handelen tegen 90.000 verdachten die al vaak geruime tijd zitten opgepropt in de gevangenissen.

Over de grens, in de Tanzaniaanse plaats Arusha, maakt een VN-tribunaal zich op voor de berechting van geselecteerde hoofdschuldigen, die echter voor een belangrijk deel zijn ontkomen naar het buitenland.

Het begin van de Operatie Gerechtigheid is niet bemoedigend. Het VN-tribunaal is al direct in opspraak geraakt door mismanagement en vriendjespolitiek. De uitlevering van verdachten hapert. En ook als de internationale berechtingen op gang komen, hebben ze plaats in een buitenpost, op 800 kilometer afstand van de Rwandese hoofdstad Kigali. Aanvankelijk was voorzien in een satellietverbinding om de verscheurde bevolking via gemeenschappelijke ontvangers althans enigszins deelgenoot te maken van de internationale justitie. Maar dit elementaire onderdeel van het rechtsherstel werd al gauw geschrapt.

DE RELATIE TUSSEN het VN-tribunaal en de justitiële autoriteiten in Rwanda zelf blijven beperkt tot het meest onvermijdelijke. Een wrijvingspunt is vooral dat het internationale tribunaal niet de doodstraf kent voor oorlogsmisdrijven zoals in Rwanda wel het geval is. Internationaal gezien bestaat er verschil van opvatting over de uitbanning van de doodstraf - ook al zegt het wel iets dat de Veiligheidsraad van de VN zowel in het geval van Rwanda als dat van het voormalige Joegoslavië uitdrukkelijk van deze sanctie heeft afgezien.

Er bestaat in elk geval vergaande overeenstemming dat elke verdachte in een strafzaak recht heeft op rechtsbijstand. Dat mag zeker gelden voor halsmisdrijven. In Rwanda zijn de eerste doodstraffen uitgesproken zonder dat de beschuldigden gebruik konden maken van een advocaat. Die zijn er ook nauwelijks in het land. De rechters en aanklagers zijn aangesteld na een stoomcursus.

Als noodoplossing heeft de regering van Rwanda de mogelijkheid geopend bekentenissen af te kopen met een beperkte strafmaat. Dat moet de druk op de overvolle gevangenissen verlichten. Tegelijk vormt het een erkenning dat de zaken niet allemaal juridisch even sterk zijn. Kwaadsprekerij kan sommige mensen achter de tralies hebben gebracht. Maar het is ook vaak zo dat de moordenaars de enige getuigen zijn die overbleven.

GERECHTIGHEID is een opgave die de krachten van het geteisterde Rwanda te boven gaat. Al ontslaat dat niet van de noodzaak de absolute straffeloosheid te doorbreken. Het internationale tribunaal staat er professioneel bezien beter voor maar is aan de zijlijn geplaatst. Vergeleken met het tribunaal voor ex-Joegoslavië in Den Haag is het ook politiek sterker gemarginaliseerd.

Geef ons tijd, zegt de nieuwe hoofdaanklager van de internationale tribunalen, Louise Arbour, de opvolger van Richard Goldstone. Recht is noodgedwongen vaak een kwestie van lange adem. Maar aan mismanagement kan iets worden gedaan.