Nieuwe verlofregelingen moeten werknemers meer vrijheid bieden; Tijd sparen voor een wereldreis

Twintig vakantiedagen per jaar en verder niets? Daar tekent een werknemer niet meer voor. Wel voor de mogelijkheid jarenlang vrije dagen op te sparen voor een lange wereldreis. Werkgevers volgen schoorvoetend.

DEN HAAG, 7 FEBR. Bijna de helft van alle werknemers wil er wel een langere periode tussenuit. Vrouwen het liefst om de kinderen op te zien groeien, mannen om een lange reis te maken. Als de werkgever de mogelijkheid biedt om vrije dagen voor een langere periode op te sparen, dan heeft 62 procent van alle werknemers interesse.

Werkgevers schatten zelf dat slechts zes procent van hun personeel behoefte heeft aan langdurig verlof. Er zijn wat hen betreft al meer dan genoeg verlofmogelijkheden voor het personeel. Dan gaat het niet alleen om vakantie of arbeidstijdverkorting. Ook een cursus, huwelijk, geboorte of overlijden levert vrije dagen op. “Gooi al die dagen maar in een container”, stelde werkgeversvoorzitter H. Blankert van VNO-NCW vorig jaar tijdens een PvdA-congres. Werknemersvoorzitter Stekelenburg (FNV) was woedend. “Dat is dè methode om het aantal vrije dagen terug te brengen”, brieste hij. “Bullshit”, vond Blankert. Zijn container geeft de werknemer juist meer vrijheid om zijn dagen op te nemen, omdat ze dan niet meer gebonden zijn aan een van te voren bepaald doel. Daardoor kunnen ze ook eenvoudiger over een langere periode worden opgespaard.

Ondanks de oproep van Blankert biedt slechts een handjevol werkgevers de mogelijkheid om voor langere tijd - twee tot zes maanden - 'iets anders' te gaan doen. Bij Koninklijke PTT Nederland mogen mensen er gerust voor een langere tijd tussenuit, maar dan moet de chef het wel goed vinden. Bovendien vallen gedurende het verlof geen KPN-loonstrookjes op de mat.

Dat wordt anders wanneer opgespaarde ATV-dagen voor een langdurig verlof worden gebruikt. Dan betaalt de werkgever het loon gewoon door, inclusief sociale premies. Oudere werknemers kunnen daardoor eerder met VUT of pensioen. Metaalproducent Hoogovens in IJmuiden en DSM (chemie) in Limburg experimenteren hier al enige tijd mee. Bij Hoogovens krijgen de werknemers eenderde aan bonusdagen bovenop de vijftien maximaal op te sparen ATV-dagen. DSM heeft de spaarregeling deels afhankelijk gemaakt van het ziekteverzuim: is een werknemer een heel jaar gezond, dan krijgt hij zeven spaardagen bij de negen basisdagen. De vakbond is daar fel tegen, omdat mensen daardoor zwak, ziek en misselijk naar hun werk gaan om die dagen toch maar niet te verliezen

Het tijd sparen moet navolging krijgen, vindt het kabinet. Niet-opgenomen vakantiedagen en overwerkuren zouden aan de opgespaarde atv-dagen toegevoegd kunnen worden. Dat is goed voor de werkgelegenheid. Want hoe langer de verlofperiode, hoe groter de kans dat werkgevers zullen besluiten tot tijdelijke vervanging van verlofgangers.

De overheid geeft het goede voorbeeld en heeft de 'tijdspaarregeling' opgenomen in de CAO voor het Rijksoverheidspersoneel. Maximaal zeven jaar mogen ambtenaren hun ATV opsparen. Daarna kunnen ze driekwart jaar iets voor zichzelf gaan doen.

Het vergt enige planning om zeven jaar van te voren te bepalen hoe je je vrije tijd gaat invullen. Een reis lukt nog wel, maar een opleiding om een betere arbeidspositie te verwerven, wordt al lastiger te voorzien. Laat staan wanneer een ziek familielid plots langdurige verzorging vergt. Minister Melkert (Sociale Zaken) heeft daarom een verlofregeling voorgesteld voor loopbaanonderbreking wegens zorg of scholing. Twee tot zes maanden mag de onderbreking duren, waarbij de verlofganger een uitkering krijgt van 600 gulden. Voorwaarde is dat op zijn plaats iemand met een uitkering komt.

Melkert vroeg werkgevers- en werknemersorganisaties zich over zijn voorstel te buigen. De sociale partners zijn het eens geworden over een ruimere regeling dan de bewindsman voorstelde. Alleen de loopbaan onderbreken voor zorg of scholing is te mager, vindt vooral de vakvereniging FNV. 'Zomaar er even tussenuit' moet ook mogelijk zijn en dat kan niet uitsluitend geregeld worden door het opsparen van ATV-dagen. Per CAO variëert het aantal ATV-dagen namelijk nogal: van anderhalve dag per jaar in het openbaar vervoer tot 27 in de zuivelverwerkende industrie.

“De moeizame discussie die u nu voert over de loopbaanonderbreking hebben wij precies eender tien jaar geleden in België gehad”, zei G. D'Hondt, Belgisch parlementslid van de Christelijke Volkspartij, tijdens een recent congres over loopbaanonderbreking. De Belgische verlofregeling lijkt als twee druppels water op het voorstel van Melkert. Met één verschil: de loopbaanonderbreking mag in België maximaal vijf jaar duren. Het duurde in België zo'n twee jaar voordat werknemers het aandurfden hun loopbaan te onderbreken. Nu maken jaarlijks 50.000 Belgen gebruik van de regeling.

Ook Denemarken is met zijn zes jaar oude verlofregelingen verder dan Nederland. De 140.000 Deense verlofgangers die in 1994 van de regelingen gebruik maakten, kregen zo'n 2.000 gulden per maand. Maximaal zes maanden mogen ze op ouderschapsverlof. Daarnaast bestaan in Denemarken een scholingsverlof en een sabbatsverlof van maximaal 12 maanden.

In Nederland is het sabbatsverlof nog tamelijk onbekend. Alleen het onderwijs kent met het 'opfrisverlof' iets vergelijkbaars. Het 'opfrisverlof' wordt opgebouwd via opgespaarde ATV-dagen plus eenderde bonusdagen. Lerares J. Kortenoever begon in 1991 te sparen om vijf jaar later planten te bestuderen in Siberië. Toen het eenmaal zover was, werd haar vader ernstig ziek opgenomen in een verpleeghuis. In plaats van in Siberië bestudeerde Kortenoever samen met haar vader planten in de omgeving van het verpleeghuis. Op de laatste verlofdag overleed haar vader.

Oorspronkelijk duidde het begrip sabbatsverlof op een verlof voor wetenschappers die na zeven jaren in de studeerkamer een onderzoeksreis mochten maken. De vakbonden hebben het zo opgerekt dat - tot ergernis van de werkgevers - ook 'een wereldreis met de zeilboot' eronder valt.

Om zo'n zeiltocht te financieren moet behalve ATV-dagen ook geld worden gespaard. In april brengen enkele verzekeringsmaatschappijen een produkt op de markt dat dit mogelijk maakt. “Verschrikkelijk complex”, noemt initiatiefnemer R. van der Krogt van de stichting Sabbatical Leave zijn plan. Het werkt als een bedrijfsspaarregeling waarbij de fiscus het gereserveerde geld ongemoeid laat en de werkgever geld bovenop het spaartegoed legt. Na drie tot zes jaar sparen kan een werknemer zonder inkomensteruggang voor een half jaar er tussenuit. “We proberen er één jaar van te maken”, aldus Van der Krogt. “Heb je niet alleen tijd om een boek te lezen, maar kun je er ook eentje schrijven.”